Een botsing van beschavingen bestaat niet, zegt de Indiase econoom Amartya Sen. "Die onderverdeling in beschavingen is ten onrechte gebaseerd op religie. Het is een snelle en efficiënte manier om zo ongeveer alles verkeerd te begrijpen."

Sen kreeg in 1998 de Nobelprijs voor zijn baanbrekende werk over armoede en ongelijkheid in de wereld. In opdracht van het Britse Gemenebest zat hij een commissie voor die onderzocht wat de oorzaken zijn van het huidige geweld en extremisme in de 53 landen van het voormalige "Empire". Zijn conclusie: "De zogenaamde oorlog tegen het terrorisme kan niet gewonnen worden met wapens alleen."

IPS-journalist Sanjay Suri Sprak met hem in de aanloop naar de Gemenebesttop van 23 tot 25 november in de Oegandese hoofdstad Kampala.

Wat zijn volgens uw rapport de belangrijkste oorzaken voor de huidige conflicten ?

"De Eerste Wereldoorlog werd gevoed door nationalistische verdeeldheid, en ik denk dat agressie van nu wordt gevoed door religieuze verdeeldheid. Om die te overstijgen moeten we ons opnieuw bewust worden van de rijkdom van menselijke relaties. Zolang we niet beginnen met de strijd om de geesten van de mensen, denk ik niet dat we het geweld en het terrorisme in de wereld kunnen verslaan. Het leger alleen kan de problemen niet oplossen. Een militair optreden maakt zeker een verschil, maar dat geldt zeker ook voor burgerinitiatieven, de media, het onderwijs en de politiek."

Veel mensen zien het eerder als een probleem met de islam, dan als een algemeen religieus probleem.

"Ik denk niet dat religie op zich het probleem is. Ik ben zelf niet gelovig, maar ik zie dat godsdienst het leven kan verrijken van mensen die wel geloven. Dat is iets heel anders dan religieuze verschillen gebruiken om  verdeeldheid te zaaien en gewelddaden te plegen tegen mensen met een ander geloof. Dat fenomeen beperkt zich niet tot de islam, in wat je nu moslimterrorisme noemt. Bij de rellen in de Indiase deelstaat Gujarat waren extreme hindoes de aanstokers en bij de rellen in Sri Lanka speelden extreme boeddhisten een rol."

Maar de oorlog tegen het terrorisme is in werkelijkheid een strijd tegen gewelddadige moslimextremisten.

"De uitdrukking 'oorlog tegen het terrorisme' behoort niet tot ons taalgebruik. We hebben het liever over de 'zogenaamde oorlog tegen het terrorisme'. In de commissie waren we het erover eens dat er in militair opzicht meer te zeggen viel voor de inval in Afghanistan dan voor de oorlog in Irak. We waren het er ook over eens dat de filosofische basis voor de 'oorlog tegen het terrorisme' erg smal is. En door die de nadruk op één oorzaak voor het geweld, is een wereldbeeld ontstaan waarin een grote rol is weggelegd voor een botsing der beschavingen, meer bepaald tussen de zogenaamde Westerse beschaving en de islamitische beschaving. Maar zo is de wereld niet opgedeeld. Moslims, christenen, joden of hindoes kunnen heel goed samen zaken doen of genieten van dezelfde literatuur of muziek, er zijn veel dingen die hen binden. Je komt nooit tot een goed wederzijds begrip wanneer je een hele groep mensen identificeert met een kleine minderheid binnen die groep."

Dus het hele idee van een botsing van beschavingen is misplaatst ?

"Misplaatst om drie redenen. Ten eerste is de onderverdeling tussen beschavingen gebaseerd op religie. Maar wanneer ik, als Indiër met een hindoeachtergrond, praat met een vriend die moslim is, dan zijn we in de eerste plaats twee Indiërs die aan het praten zijn, of twee mensen van het Indiase subcontinent, of twee Zuid-Aziaten, of twee bewoners van ontwikkelingslanden. Als je de wereldbevolking gaat verdelen in beschavingen is dat en snelle en efficiënte manier om zo ongeveer alles verkeerd te begrijpen.

Ten tweede: Culturen evolueren in onderling contact. De Indische keuken heeft het gebruik van chilipepers ontleend aan de Portugese kolonisatoren. Wiskunde, wetenschappen, architectuur en literatuur reizen voortdurend de wereld rond. Beschavingen groeien niet in hun eigen kleine doosje.

De derde vergissing is te denken dat de beschavingen voortdurend overhoop liggen met elkaar. Er zijn andere verschillen, tussen man en vrouw bijvoorbeeld. Als dat leidt tot conflicten, is dat een andere zaak. Dan moet je kijken welke retoriek tot de vijandigheid heeft geleid. En als de vrouwen onrechtvaardig worden behandeld, moeten mannen en vrouwen samen op zoek naar een oplossing.

Die drie dingen, het feit dat er meerdere identiteiten bestaan, dat culturen met elkaar interageren en dat verschillen niet noodzakelijk hoeven te leiden tot conflicten, worden totaal genegeerd. De retoriek over de botsing van beschavingen is niet allen fout, ze zorgt ook voor heel wat schade."

Als we het hebben over globalisering, over wiens globalisering gaat het dan? Die van het Westen? Die van goederen en markten of die van mensen en ideeën ?

"Het hangt ervan af wat je bedoelt met globalisering. De globalisering van ideeën is een belangrijke motor geweest voor menselijke vooruitgang. Momenteel leert de niet-Westerse wereld veel van het Westen op het gebied van wetenschap en techniek. In de elfde tot dertiende eeuw waren de Indiase en Arabische wiskunde baanbrekend. De Europeanen hebben Plato en Aristoteles na de Middeleeuwen herontdekt dankzij Arabische vertalingen van hun geschriften, die opnieuw werden vertaald in het Latijn. Dus de globalisering van ideeën is bijzonder constructief geweest.

De economische globalisering kan dat ook zijn. Het is geen kwestie van voor of tegen globalisering zijn, maar van ervoor te zorgen dat verschillende gemeenschappen en werelddelen er hun voordeel bij kunnen doen. Om te vermijden dat de winsten oneerlijk worden verdeeld. We moeten vooral letten op een eerlijke verdeling. Ik denk niet dat we ons moeten afvragen wiens globalisering het is. Als het om globalisering gaat, is iedereen erbij betrokken." (IPS /News4all)

Gerelateerd:  
----------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- 
Europa mist verbeeldingskracht (News4all) 
Hoe de Europeanen ontdekkers werden (VPRO, Boeken) -----------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------