Veel religie, en met name het christelijk geloof, kent een apocalyps. Daarmee wordt bedoeld dat aan het 'einde van de geschiedenis' God zal ingrijpen en de mensheid een betere wereld zal inleiden.

Een wereld waarin het 'lam naast de leeuw' ligt en de zwaarden tot ploegscharen zijn omgesmeed. Maar in de loop van de geschiedenis heeft de mensheid altijd getracht deze paradijselijke toestand als 'utopie' in het hier en nu te realiseren.

Filosoof John Gray beschrijft in dit verband de opkomst en werking van het neoconservatisme als een zoveelste utopie om het gedachtegoed van een menselijk vrederijk op basis van verlicht vooruitgangsdenken te realiseren. Desnoods met veel geweld. Daar waar het christelijk geloof een dergelijk vrederijk niet binnen de geschiedenis plaatst gebeurt dat hier wél, vandaar de term 'zwarte mis' als kopie-ritueel van het oorspronkelijke Goddelijke model.

Het neoconservatieve project

Dachten we in de jaren na het einde van de Koude Oorlog nog dat de grote utopische systemen verleden tijd waren, tegenwoordig zijn ze vitaler dan ooit. In Zwarte mis analyseert Gray het 'neoconservatieve project' dat, via invasies in Irak en Afghanistan, een nieuwe wereldorde tracht te stichten. Hij ziet deze onderneming als een gevaarlijke ideologische cocktail van apocalyptische religie en door de Verlichting geïnspireerde utopieën.

Daartegenover plaatst Gray een gepassioneerd pleidooi voor bescheidenheid, terughoudendheid en tolerantie. In het voetspoor van denkers als Montaigne, Hume en Berlin pleit hij voor respect voor andere tradities en culturen, in internationale betrekkingen en in de eigen omgeving. Zijn ideaal is dat van de modus vivendi: de pluriforme samenleving, waarin de omgang met individuele verschillen centraal staat, en niet een eenheidsscheppende consensus.

Verlossingsdenken

De moderne politiek wordt gedreven door de overtuiging dat de mensheid met behulp van kennis en van de macht die die kennis verschaft verlost kan worden van de kwaden waar ze al sinds onheuglijke tijden van te lijden heeft. Maar een conflictvrij bestaan is voor mensen onmogelijk en telkens als iets dergelijks wordt geprobeerd is dat voor mensen onverdraaglijk. Elke utopie is dan ook een uiting van een verlossingsdenken op menselijke basis. Daar waar het christelijk geloof en veel andere religies de hoop heeft gevestigd op een betere wereld na dit huidige leven, is de menselijke utopie in feite niet meer dan een zwarte mis, een ritueel dat is afgeleid van de religie en geplaatst in de beperkte menselijke invloedssfeer. Ofwel, een 'demonologie', een leer over goed en kwaad, zit in elke politieke filosofie ingebakken.

Telkens wanneer een groep mensen zich inzet voor een utopie zie je dat onmenselijke methoden worden gebruikt om het 'heilige' doel te bereiken. Dat geld voor de communistische utopieën uit de vorige eeuw, maar ook net zo goed voor de christelijke utopieën waar een 'koninkrijk van God op aarde' wordt gevestigd en ook van het 'neoconservatieve project' dat dicht tegen christelijke en liberale 'vooruitgangsgeloof' aan schuilt.

Interessant is nog de overwegingen rond pre- en post-millennianisme. Ook Peter Sloterdijk schrijft hierover uitgebreid in Woede en Tijd. Kort gezegd komt het er op neer dat het pre-millennianisme gelooft dat Jezus terug zal keren en zijn koninkrijk op aarde zal vestigen. Het post-millennianisme daarentegen gelooft dat Jezus pas aan het einde van de tijd terug zal keren voor het 'laatste oordeel'. Het is met name uit de puriteinse post-millennianistische hoek dat gedacht wordt aan menselijke inbreng bij het tot stand komen van het komende koninkrijk. Je ziet dat op terug in de vele enge ultra rechtse groepjes in de VS.

Legitimiteit

De samenleving kent momenteel talloze voorbeelden van religieus getint politiek denken: de 'as van het kwaad' waarover George W. Bush het heeft; het moslimfundamentalisme waartegen een 'war on terror' nodig is; de vrije markt (lees Naomi Klein) en de 'vrijheid van meningsuiting' die met religieuze ijver worden verdedigd; Bush en Blair zien de geschiedenis zich ontvouwen als een goddelijk plan - alleen zichtbaar voor de gelovigen natuurlijk. 

Ik geloof dat er geen enkele reden is om aan te nemen dat de menselijke aard in de toekomst beter of meer ontwikkeld is dan in het verleden. Natuurlijk is er sprake van een ontwikkeling. Maar je kunt bijvoorbeeld niet zeggen dat de moderne democratie naar westers model de beste regeringsvorm is die je dan ook met geweld ieder volk zou kunnen en moeten opleggen. Internationale politiek heeft nooit zo gewerkt en zal ook nooit zo werken. Westerse martelmethoden hebben elke legitimiteit van de oorlog in Irak teniet gedaan. Ook de utopie van het westers democratisch model heeft daarmee gefaald. Wat rest is bescheidenheid, geduld, vredelievendheid en zelfbeheersing. Een prachtig boek.

Dit artikel verscheen ook op het weblog van Jaap Noordzij

___________________________________________________________________________________

John Gray: Zwarte Mis, Apocalyptische religie en de moderne utopieën, uitgeverij AMBO, 319 pag. Prijs: 14,95 euro.

Gerelateerd:
In gesprek met John Gray (VPRO)
Neoconservatieven dood & begraven (News4all)