De angst voor het terrorisme heeft het weer eens gewonnen van de zorg voor de privacy. Het valt me steeds weer op hoe weinig weerstand dit soort maatregelen oproepen. Er schijnt nog even over gedebatteerd te zijn in de Kamer, maar dat ging meer over de termijn van bewaring, dan over het principe. We vinden het heel gewoon dat de overheid alles van ons weet. Wie niets te verbergen heeft, hoeft zich ook nergens druk over te maken, zo luidt de redenering. Het zijn alleen de enkelingen, die iets in hun schild voeren, die hier last van hebben.

Ik betwijfel echter of dit wel waar is. We zijn hard op weg naar een Big Brother samenleving. Camera’s in het publieke domein zijn al heel normaal geworden. Niemand die zich daar nog over opwindt. Databestanden kunnen heel makkelijk gekoppeld worden, zodat je hele hebben en houden voor Jan en alleman toegankelijk is. De digitalisering van de communicatie heeft een enorme transparantie teweeg gebracht. Er is weinig dat nog verborgen blijft. Wie zich werkelijk aan dit soort ontwikkelingen wil onttrekken zal zich als een wereldvreemde Walter de Rochebrune in een tuinhuisje moeten verschansen, zonder computer en telefoon.

 

De techniek is stilaan de vijand van de mens aan het worden. Maar het vreedzaam verzet van Henri David Thoreau en Frederik van Eden bestaat niet meer. We beleven de tijd van de Unabomber die zich schuil hield in een houten hut diep in de bossen. Het is de van de paranoïde angsten. Vluchten kan niet meer. Big Brother ziet alles, weet alles en onthoudt alles.

Vertrouwen

Hoe gaan mensen zich op den duur gedragen als je weet dat je overal bespied wordt? Wat betekent dit voor het normale vertrouwen dat je mensen stelt? Vertrouwen is niet meer dat  je geeft of ontvangt, maar dat je veilig wordt gesteld door de digitale methodieken van beveiliging. Vertrouwen is er alleen als het gecheckt kan worden. Uiteindelijk betekent dit dat het normale vertrouwen dat mensen altijd in hun omgeving hebben gesteld gaat verdwijnen. Je gelooft niemand meer op zijn woord. Je gelooft het pas als zijn gedrag is na te checken als dat nodig is.

 

We beleven de overgang van een disciplinemaatschappij naar een controle maatschappij.  Dat creëert angstige en volgzame mensen en brengt een verlies aan geborgenheid en verantwoordelijkheid met zich mee. De publieke sfeer is aan het verworden tot een tot object van ultieme veiligheidszorg. Hoe kun je je nog verzetten tegen een maatschappelijk systeem dat als een alziend panopticum zijn burgers in altijddurende bewaring heeft gesteld?

Deze ontwikkelingen voltrekken zich geruisloos, stapje voor stapje. Als de maatregelen in één keer zouden worden doorgevoerd, zou er een massaal verzet volgen. Maar het is telkens een klein beetje privacy dat moet worden ingeleverd. Bange mensen hebben daar geen enkel bezwaar tegen. Ze vinden het wel prettig, als er voortdurend op hun gelet wordt. Ze zouden immers toch nooit hun mond opendoen, als er iets gebeurt wat hen niet zint. Laat een ander maar op de blaren zitten, dat wil zeggen: de mensen met een grote mond, de klokkenluiders, de onruststokers, degenen die Big Brother bij voorbaat niet willen vertrouwen. Fenomenen als verburgerlijking en vertrutting grijpen om zich heen, naarmate de controlemaatschappij verder oprukt. Dissidente geluiden worden dan bij voorbaat verdacht. De zondebok gaat deel uit maken van een alomtegenwoordig systeem van bespieden dat ongemerkt overgaat in intimidatie. Iedereen gaat in de pas lopen. Big Brother is watching you. Straks vraagt hij nog of je wilt gaan marcheren.

Individuele verantwoordelijkheid

Misschien ben ik wat overgevoelig voor dit soort fenomenen, maar mijn intuïtie laat mij doorgaans niet in de steek als het om ongelegitimeerde uitoefening van macht gaat. Van de week hoorde ik dat bij Keunstwurk, de instelling waar ik tot voor kort werkzaam was, uitgaande e-mails van werknemers door de directeur worden gecheckt, terwijl hierover geen enkele afspraak is gemaakt. Een e-mailprotocol is het minste wat een bedrijf of instelling moet hebben, alvorens werknemers van hogerhand digitaal worden bespied in hun doen en laten. Ik heb meerdere keren zelf ondervonden dat mijn gedrag op internet door mijn werkgever werd bespioneerd, zonder dat hierover openlijk werd gesproken, noch vooraf noch achteraf.  Dat is een vorm van illegale machtsuitoefening, waaraan paal en perk moet worden gesteld. Big Brother rukt op, ook in alledaagse werksituaties op kantoor.

Toch is ‘Big Brother’ wellicht niet de juiste metafoor om al deze benauwende ontwikkelingen aan te duiden. Het is immers geen dictatoriale macht die ons in zijn greep heeft gekregen, maar een reeks afspraken die we - al dan niet democratisch - gezamenlijk hebben gemaakt of weldra zullen gaan maken. De zorg voor onze veiligheid wordt daarbij steeds meer uitbesteed aan de techniek. Die ontwikkeling maakt deel uit van een bredere tendens: de toenemende ‘outsourcing’ van individuele verantwoordelijkheid. In feite ligt daar het fatalistische besef aan ten grondslag dat de samenleving als geheel - in casu de burgers zelf - dit soort problemen niet meer kan oplossen. De verantwoordelijkheid voor veiligheid is geen taak meer van het individu, zelfs niet van degenen die daartoe zijn aangesteld. De techniek is die verantwoordelijkheid van ons geruisloos aan het overnemen.

Lafheid wordt de norm

Dit stille proces van ‘outsourcing’ van verantwoordelijkheden hangt samen met een nieuw fenomeen dat ons in de greep heeft gekregen en dat de filosoof Slavoi Zizek heeft aangeduid als ‘interpassiviteit’. In tegenstelling tot de ‘interactiviteit’ van de nieuwe media wordt het individu - mede onder invloed van diezelfde interactieve media - steeds meer ‘interpassief’. Engagement, betrokkenheid, verantwoordelijkheid en veiligheid worden in toenemende mate gedelegeerd aan de techniek van het systeem. Big Brother is niet onze vijandige grote broer, maar onze collectief ingehuurde, anonieme uitzendkracht die ons uit naam van het systeem voortdurend bespiedt. Deze groeiende interpassiviteit van de burgers gaat onvermijdelijk ten koste van de ‘civil courage’, de zo af en toe broodnodige burgerlijke ongehoorzaamheid, de impuls om het onrecht van het systeem als zodanig aan de kaak te stellen. We gaan dan ook een tijd tegemoet van toenemende burgerlijke volgzaamheid. Lafheid wordt de norm. Deze vorm van collectieve disciplinering door de techniek leidt niet tot een nieuw beschavingsoffensief, eerder tot het einde van de beschaving.

 

Foto 2: Hut van de Unabomber 

 

Letters from Ted Kaczynski (Unabomber)  

_______________________________________________________________________________ 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

_______________________________________________________________________________

 

Dit artikel verscheen ook op het weblog van Huub Mous