(VPRO) In Tegenlicht gaat de Nederlandse filosoof Rob Wijnberg in debat met de Britse filosoof John Gray, die vooruitgang ziet als een naïef geloof en universele waarden als een mythe.

Grays laatste boek Zwarte Mis. Religieus fundamentalisme en de moderne utopieën (2007) leest als een pleidooi voor de afschaffing van de utopie. Maar waar laten westerlingen dan hun universele rechten van de mens en andere traditioneel westerse waarden? Rest ons niets anders dan bescheidenheid en oneindig cultuurrelativisme?

Volgens John Gray, die jarenlang Europese politieke filosofie doceerde aan de London School of Economics, schuilt er een groot probleem in het vooruitgangsdenken. Elke politieke beweging die streeft naar een zaligmakend einddoel is verdacht omdat dit in het verleden tot grootschalige terreur en bloedvergieten heeft geleid.

Morele superioriteit 

Niet alleen het nazisme en bolsjewisme vielen in hun eigen mes, ook de export van het liberaal-democratisch kapitalisme lijkt zijn grenzen te bereiken. Zoals Gray schrijft: “In Fallujah (Irak) ligt het einde van het utopische tijdperk". Het Westen zou bescheidener en realistischer moeten worden. Het moet zich niet laten leiden door politieke ideologieën, maar moet eerder op zoek gaan naar modus vivendi met andere culturen en geloven, en zich verder concentreren op een groenere aarde en duurzame energievoorziening voor de volgende generaties.

Helaas: Westerlingen zijn sinds de verlichting doordrongen geraakt van het eigen gelijk, van de beste kijk op vooruitgang, en niet zelden ook van een hardnekkig gevoel van morele superioriteit. Dit is volgens Gray uitgemond in ´verlichtingsfundamentalisme´. Toen dit zijn krachten bundelde met het christelijk fundamentalisme en neoconservatisme in de Verenigde Staten, ontstond een gevaarlijk mengsel. Want als iets groeperingen als Al Qaeda en de Taliban samenbindt is het wel de afkeer van de Verlichting. Hoe meer het Westen de wereld naar de Verlichting wil bombarderen, hoe meer terrorisme het zal oproepen.

Bekijk uitzending van Tegenlicht (VPRO)