De laatste jaren neemt de aandacht voor demonen en demonische gebondenheid toe. Volgens sommigen onder invloed van de charismatische beweging, anderen zien het als een symptoom van de nieuwe aandacht voor spiritualiteit en bovennatuurlijke zaken in de samenleving.

Onder invloed van het Verlichtingsdenken verdween de concrete en tastbare duivel uit onze cultuur, ook uit veel kerken. “Toen men begon aan de grote schoonmaak in de theologie, was het meest onvoorstelbare de duivel en demonen. Dus werden ze metaforen, symbolen”, zei dr. Ton van der Hoeven, die in 1998 promoveerde op het symbool van de duivel in de moderne cultuur, tijdens het congres Drijf demonen uit!? “We zitten nu in een cultuurfase waarin weer meer ruimte is voor het ongrijpbare, het spirituele. Het is niet vreemd dat in die context meer ruimte komt voor bevrijdingspastoraat.”

Hervormden en gereformeerden hebben aan de evangelicalen te danken dat weer wordt nagedacht over de vraag of er niet teveel overboord is gegooid, zei hij. Anderzijds is men in evangelische kring soms zo bezig met het demonische, dat het gevaarlijk kan worden. “Dan ga je weer terug naar een soort paranoïde universum.”

Occultisme

Dr. Mart Jan Paul, hervormd predikant en docent aan de Christelijke Hogeschool Ede, zag de oorzaak van de groei van het bevrijdingspastoraat niet zozeer in de evangelische beweging. Hij wees op de groei van het aantal  priesters in Rome dat zich bezighoudt met bevrijdingspastoraat. Hun aantal steeg van 20 in 1986, tot 350 vorig jaar. “Meer dan 100.000 mensen rekenen zich in Italië tot de satanskerk. In 2005 is een nieuw lesonderdeel over exorcisme geïntroduceerd op de Pauselijke Universiteit." De noodzaak van bevrijdingspastoraat hangt volgens hem samen met de opkomst van occultisme en satanisme. Niet met fundamentalisme en evangelicalisme.

 

Ook Paul wees op de gevaren van bevrijdingspastoraat. “Doof of stom zijn kan veroorzaakt worden door demonische machten. Ik heb meegemaakt dat iemand werd bevrijd van kleurenblindheid. Maar dat wil niet zeggen dat kleurenblindheid altijd een demonische oorzaak heeft. Het demonische kán wel bestaande ziektebeelden gebruiken.”

Overal demonen zien

Gerard Krielaart, sinds enige tijd betrokken bij het bevrijdingspastoraat in de baptistengemeente Bethel in Drachten, erkende dat hij vroeger “overal demonen zag” en dat er in het bevrijdingspastoraat fouten werden gemaakt. Maar dat was 25 jaar geleden, kort nadat hij zelf bevrijd werd van demonische gebondenheid, zei hij. “Toen was er niet voldoende kennis aanwezig.”

 

Hij beschreef onder meer hoe een Surinaamse man die als kind werd opgedragen aan Winti-geesten, werd bevrijd van zijn buitensporige agressie. Die verdween nadat de Winti-geest was uitgedreven. Voorafgaand aan zo’n sessie wordt uitgebreid met mensen gesproken, om na te gaan of er niet een psychiatrische oorzaak is. Zijn huidige gemeente Bethel werkt samen met christelijke psychiaters en psychologen. “Als een psychiater bijvoorbeeld denkt dat een aspect van depressiviteit een demonisch aspect is, bidden wij voor dat deel van de depressie.”

Borderline

Prof. dr. Gerrit Glas, werkzaam als psychiater bij De Zwolse Poort, een instelling voor geestelijke gezondheidszorg, hield een pleidooi voor een open wereldbeeld waarin ook plaats is voor het bovennatuurlijke. “Christelijke wetenschappers zijn vatbaar voor het materialistische wereldbeeld. Onze uitdaging is om integraler te denken.”

Hij zei zelf te hebben ervaren hoe iemand door gebed rust kreeg na een leven van angst en zelfdestructieve gedachten. Maar hij liet weinig heel van de exorcistische praktijken die in sommige religieuze groepen voorkomen. Mensen met stoornissen zoals borderline, zouden buiten het bevrijdingspastoraat moeten blijven en in de psychiatrie behandeld moeten worden. Hij wees ook op tegenstrijdige boodschappen die vaak worden uitgezonden: iemand moet eerst vergeving vragen voor de zonde die heeft geleid tot de demonische gebondenheid. Maar je bent in feite niet schuldig, want je bent in de ban van demonen. En als bevrijding dan niet lukt, “ligt het aan een klein geloof.”

Ingebeelde schuld

Volgens Glas gedijt kwaad in een situatie van ingebeelde schuld of het gevecht daartegen. “Meestal gaat het om schuldgevoelens over bijzonder kleinmenselijke zaken, die worden gezien door de bril van anderen. Schuldgevoel heeft weinig te maken met echte schuld, onze eigenlijke schuld gaat ons verstand te boven.” Hij zei het stuitend te vinden dat healers menen het kwaad zo concreet te kunnen aanwijzen. “Vanwaar die drang om het kwaad in hapklare brokken voor te stellen? Heeft het iets te maken met het uitleven van reddersbehoeften? Dat gevaar bestaat zowel voor pastores als voor psychotherapeuten.”

De neiging tot concretiseren past in deze tijd, zei Glas. Er is behoefte aan onmiddellijkheid en beschikbaarheid. “God moet direct ervaren kunnen worden en voor het Kwaad geldt hetzelfde. Dat is een beperking van het rijke palet dat de bijbel van het kwaad schetst. Waar blijft de verwondering, de echte ontvankelijkheid en het echte luisteren?”

Hij vroeg zich af of we wel in staat zijn in de geestelijke wereld te interveniëren. “Is God van ons afhankelijk? Waarom zou Hij niet in actie komen bij een eenvoudig gebed om genezing? Waarom pas als wij het kwaad concreet hebben benoemd?” Hij zette ook vraagtekens bij de professionaliteit van bevrijdingspastores, die - zo was hem verteld - slechts een opleiding krijgen van een paar maanden. Op grond daarvan is het moeilijk de juiste diagnoses te stellen. “Welke vragen worden aan mensen gesteld, wie stelt ze, en wie interpreteert de antwoorden? Het gaat vaak om mensen die aan de rand van de psychiatrie verkeren en een ingewikkelde geschiedenis hebben.”

Pasen

Dr. Peter van de Kamp, onder meer docent diaconiek aan de Theologische Universiteit Kampen (vrijgemaakt), vroeg zich af of de duivel niet teveel eer krijgt in het bevrijdingspastoraat. “De bijbel laat zien dat Christus de machten van de duisternis onttroond heeft. Ze zijn met Goede Vrijdag en Pasen overwonnen, na Hemelvaart zijn we in een nieuwe fase beland, de laatste dagen. Ik zeg niet dat bevrijdingsrituelen door Jezus destijds geen betekenis hebben voor nu. Maar moeten we ze één op één kopiëren? Ik bagatelliseer de resterende kracht van het kwaad niet, maar vraag me af of het in de praktijk van het bevrijdingspastoraat theologisch niet meer verantwoord is om de bevrijding van demonische gebondenheid in handen van Christus te leggen.” 

Van de Kamp pleitte ervoor om bevrijding een plaats te blijven geven in pastoraal gebed. “Daar kun je eventueel nog een christen bij betrekken, maar dat is iets anders dan een bevrijdingsteam.” (News4all)

 

* * * 

 

Gerelateerd:

Bevrijdingspastoraat verdeelt geesten (Nederlands Dagblad)

Zo meedeinen op de golven van de tijd is treurig (artikel prof. dr. G. Glas in Nederlands Dagblad) 

De duivel als metafoor (interview met seksuoloog en theoloog Stefaan Baeten, News4all)  

Meer informatie:  
Niets nieuws onder de zon 
Exorcisme in de Rooms-Katholieke Kerk
Gesprek met 'geestelijk bevrijder' Roelof Tichelaar (Schepper en Co)
BBC-berichtgeving over exorcisme (video)
Deliver us from evil (BBC) 
Exorcism, abuse or cure (The Guardian)