Met een wekelijks stukje vis of het rijden op biobrandstoffen een steentje bijdragen aan het klimaat of armoedebestrijding? De potentie is er, maar de praktijk blijft nog ver achter, stellen deskundigen.

   - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - 

Overheden subsidiëren schepen die de zee leegvissen en verplichten oliebazen 5,75 procent biobrandstof  bij de reguliere aardolie petroleum te mengen. En dat terwijl die 'groene alternatieven' momenteel soms twee keer zo vervuilend zijn. Goedbedoelde steunmaatregelen, zeggen de deskundigen, maar met desastreuze gevolgen.
 
In de hoop de Nederlandse invloed binnen de internationale ontwikkelingssamenwerking te verbeteren, organiseerde de Werkgroep Ecologie en Ontwikkeling (WEO) afgelopen week de conferentie 'Perverse subsidies: overheidssteun aan visserij en biomassaproductie in ontwikkelingslanden'. Tegelijkertijd bracht de Europese Unie (EU) voorstellen voor een nieuw subsidiebeleid naar buiten.

Ondoorzichtig en complex

Albert Vermuë, directeur Visserij bij het ministerie van Landbouw, Natuur en Visserij, kreeg tijdens de conferentie het idee dat hij in een andere wereld beland was; de cijfers die over tafel rolden herkende hij in de verste verte niet. De visserij zou jaarlijks 4,5 miljard aan subsidie ontvangen, terwijl hij maar van een heel klein deel daarvan op de hoogte was.

De hoogte van de subsidies hangt af van de definities die je gebruikt en daar is geen overeenstemming over, stelden zijn gespreksgenoten. Reken je de belastingvrijstellingen voor de diesel op internationale wateren mee of niet? En hoe zit dat met havens, wegen, verwerkende industrieën of tariefafspraken? Als de cijfers iets aangeven, is het de complexiteit van het thema. Want wat er nu echt aan directe en indirecte subsidieregelingen bestaat, weet niemand.

Nationale belangen

Volgens Otto Genee, hoofd Coherentie Eenheid bij het Ministerie van Buitenlandse Zaken, moet niet vergeten worden dat zo’n 80 procent van het geld dat ogenschijnlijk voor ontwikkelingslanden bedoeld is, in feite onze eigen bedrijven daar stimuleert. Het is geld dat de rijke boeren ten goede komt en de kleinschalige lokale boeren vaak in een nog lastiger positie drijft.

Genee spreekt van een political economy: het internationale beleid is doorspekt met nationale belangen. Vaak onaantastbaar, zoals bijvoorbeeld bleek met de Amerikaanse katoen. Ondanks een veroordeling van de Wereldhandelsorganisatie (WTO), blijven de Verenigde Staten het gewas concurrentievervalsend subsidiëren en produceren – bang hun eigen boeren te benadelen.

Ondernemersrisico

In Europa gaat het niet per definitie beter. Dr. Gert Jan Gast van Fishion Consultancy legt uit hoe het komt dat één kilo schol voor 2,20 euro op de veiling ligt, terwijl er alleen al 1,60 euro diesel aan opgaat. Doordat de visserij van krib tot graf gesubsidieerd wordt, zijn de ondernemers in de visserij geen ondernemers meer, zegt hij, maar worden hun ondernemersrisico's op de belastingbetaler afgewenteld. Als gevolg vissen ze maar door tot er niets meer te vangen valt.

De vis die wij in Nederland eten, komt allang niet meer uit Nederlandse wateren, zegt hij. Die komt voornamelijk van verre kusten. Wie de visstanden aan de Latijns-Amerikaanse en West-Afrikaanse kust bekijkt, ziet dat de grote vissen daar de afgelopen decennia grotendeels weggevangen zijn, vaak door gesubsidieerde ringnetten.

Wat resteert zijn de soorten die dieper leven, platvissen bijvoorbeeld. Ook die populaties nemen echter snel af, zowel door de activiteiten van grote bedrijven als door die van de lokale industrie. Sinds kleinschalige vissers een buitenboordmotor kregen van een goedwillende donor, is in Sudan geen zeekomkommer meer te vinden.

Vluchtelingen

Dat de achteruitgang van de visstand niet alleen de vissen treft maar ook de daarvan afhankelijke gemeenschappen, blijkt uit het feit dat groepen vluchtelingen uit Mauritanië op gammele bootjes naar de Canarische eilanden proberen over te steken in de hoop een bestaan te vinden in de EU, suggereren de deskundigen.

Krijgen de Spaanse eilanden alom subsidies om in Europese en Afrikaanse wateren te kunnen vissen, de Mauritaanse octopusvangers kunnen met hun kruiken de concurrentie met de grote buitenlandse schepen niet aan. Helemaal niet nu de visstand zo gedaald is. Van de 86 miljoen euro die de EU de Mauritaanse overheid betaalde om er tot 2012 te mogen blijven vissen, zien de Mauritaanse vissers weinig terug.

Quota

Toch gelooft visserij-directeur Vermuë dat het geld uit de visserijakkoorden het West-Afrikaanse land vooral ten goede komt: het kan gebruikt worden voor verbetering van de lokale industrie, maar ook voor bijvoorbeeld onderwijs. Omdat het niet gaat om ontwikkelingsgeld maar om een handelsovereenkomst, staat het de Mauritaanse overheid vrij het naar eigen inzicht te gebruiken. Worden visserijakkoorden stopgezet, zegt hij, dan is het gevolg gewoon de werking van de private markt. Om de vis echt te beschermen, denkt hij, moet je niet de subsidies afschaffen, maar de visquota respecteren. Dat is hier al moeilijk, laat staan in een ontwikkelingsland met weinig middelen.

Controle

Controle van de visstanden en de quota is iets waarvoor wél subsidie gegeven kan worden, zegt dr. Kees Lankester, bestuurslid van Marine Stewardship Council (MSC), een keurmerk voor duurzaamheid in de visserij. Door het gebrek aan controlemechanismen en bijvoorbeeld ongeregistreerde visoverdrachten op zee, is het momenteel nauwelijks na te gaan waar een vis vandaan komt. Daardoor is het voor overheden heel makkelijk visrechten te verkopen voor vissen die er niet of onvoldoende zijn. Een land als Guinee-Bissau, vertelt hij, heeft een hele waslijst aan partners waaraan het visserijrechten verkoopt, terwijl het maar de vraag is hoeveel er duurzaam gevangen kan worden.

Een andere manier waarop subsidies goed gebruikt kunnen worden, denkt Lankester, is door de kleinschalige visserij te steunen en de kwaliteit van de producten te verhogen. Door ijs te introduceren bijvoorbeeld, waardoor de vis langer goed blijft en langer verkocht kan worden. Met kwaliteitsverhogende maatregelen kan de vis eventueel ook geschikt gemaakt worden voor de Europese markt.

Biobrandstoffen

De problemen rondom de subsidies in de visserij zijn niet uniek. Ze spelen in nagenoeg elke sector. Om de CO2-uitstootnormen van de internationale Kyoto-milieuverdragen te halen, maakt Nederland bijvoorbeeld veel gebruik van biobrandstoffen als Indonesische palmolie. Daarbij worden de effecten in de ontwikkelingslanden die de grondstoffen leveren, niet meegerekend. Zo kan het gebeuren dat biobrandstoffen op papier geen vervuiling veroorzaken, terwijl het productieproces twee keer zo vervuilend is als dat van een ouderwetse energiebron als aardolie. 

Ook voor de palmolie geldt dat die wel degelijk winst kan opleveren voor het milieu en de lokale producent, mits het productieproces goed verloopt. Op dit moment is dat nog niet het geval, deels omdat er geen sluitende duurzaamheidscriteria zijn waaraan de producenten moeten voldoen.

Kleine lokale industrieën kunnen vaak een oplossing bieden. Daarvoor moeten ze een manier vinden om aan de Europese kwaliteitsstandaarden te voldoen en klanten vinden die meer dan de kostprijs voor de  producten willen bieden. De kans bestaat wel dat die ‘eerlijke vis’ en ‘groene brandstof’ veel duurder worden dan de producten die nu door grote gesubsidieerde bedrijven geleverd worden. 

Zijn Nederlandse consumenten bereid Mauritaanse vissers en Indonesische boeren een eerlijke prijs voor hun product te betalen? Genee betwijfelt het. Uiteindelijk gelden toch de wetten van de political economy. De wetgevers die de subsidies vastleggen, suggereert hij, zouden bang kunnen zijn stemmen kwijt te raken met een plan dat de nationale belangen niet voorop stelt. (News4all)


Meer informatie:
Er zit een geurtje aan de Europese visserijakkoorden (IPS)