Actualiteitenrubriek Netwerk meldde deze week dat Univé als eerste zorgverzekeraar in Nederland een orgaantransplanta- tie in het buitenland vergoedt. Het gaat om een niertransplantatie waarvoor een Nederlandse vrouw naar Pakistan afreisde.

In Pakistan is volgens deskundigen vaak sprake van orgaanhandel. In de uitzending van Netwerk en de daarop volgende berichtgeving blijven belangrijke aspecten van de transplantatiesector buiten beeld.

Mike Bos van de Nederlandse Transplantatie Stichting spreekt in Netwerk terecht van 'pure orgaanhandel' in Pakistan. Vaak gaat het volgens hem om arme mensen met hoge schulden. Om die af te betalen, verkopen ze een van hun organen. Na verloop van tijd leven deze mensen vaak in dezelfde armoede als voorheen en zijn vanwege hun kwetsbaarder gezondheid nog slechter af. Een arme Pakistaan met nog maar één nier zal bovendien niet aan de middelen komen om een andere nier te krijgen indien zijn ene nier het begeeft.

Verklaring

In een reactie bij Netwerk zegt Lidy Hartemink, directeur zorg van zorgverzekeraar Univé, dat ze twee keer eerder op basis van ethische redenen vergoeding weigerde. Bij de derde aanvraag van de patiënte heeft ze advies ingewonnen bij het College voor Zorgverzekeringen. Het College zei dat Univé geen gronden had om de vergoeding te weigeren.

Als ze had geweten wat ze nu wist, zou de transplantatie volgens Hartemink niet zijn vergoed, maar de verzekeraar zou verkeerd zijn voorgelicht door de patiënte. De patiente zou namelijk een verklaring hebben moeten tekenen dat ze haar nier in Pakistan verkreeg door de 'donor' (doneren = geven) een onkostenvergoeding te betalen voor gederfde inkomsten en medische kosten. Voor het orgaan zou geen geld zijn betaald.

Dit zijn de criteria die de Nederlandse Wet Orgaandonatie (WOD) stelt bij levenddonatie. Betalen voor een orgaan is in de WOD verboden. Het is zeer ongeloofwaardig dat arme Pakistanen gratis een nier aan een hen onbekende vrouw uit Nederland zouden doneren. Er lijkt meer sprake van dat Univé niet wil weten dat ze orgaanhandel op deze wijze sanctioneert.

Juridische gevolgen

Mike Bos zei in Netwerk dat 'zijn oren gaan klapperen'. Hij vindt het vreemd dat een verzekering uitkeert op basis van de verklaringen van een patiënt. Ook het advies van het College zou gegeven zijn op basis van de verklaringen van de patiënt. De PvdA en het CDA stellen hun vragen bij de handelswijze van Univé. Volgens de PvdA kun je problemen niet zomaar afwentelen op patiënten zonder de feiten te kennen. Het CDA wil een onderzoek. Minister van Volksgezondheid Ab Klink (CDA) heeft volgens het tv-programma aangegeven de juridische gevolgen van deze zaak te gaan onderzoeken.

Opvallend is dat de financiële belangen van de verzekeraars buiten beeld blijven. Net twee maanden geleden stelde de Raad voor de Volksgezondheid en Zorg (RVZ) voor om mensen die bij leven een nier doneren, een levenslange zorgverzekering te geven. Gert van Dijk, opsteller van het RVZ-rapport*, noemde op Radio 1 de ziektekostenverzekering-voor-een-nier-deal “buitengewoon kosteneffectief” omdat voor de zorgverzekeraar de kosten van mensen met een geïmplanteerde nier veel lager zijn dan van mensen die bijvoorbeeld dialyses krijgen.

Te weinig aanbod

Nieren in Pakistan laten implanteren in Nederlandse verzekerden, is nog kosteneffectiever: slechts twaalfduizend euro. Ook goedkoop voor de verzekeraar is waarschijnlijk het aanbieden van de kosten van een Pakistaanse levenslange zorgverzekering. Het is zeer verontrustend dat niet alleen Univé maar het College van Zorgverzekeringen aangaf de Pakistanroute te willen vergoeden.

De impliciete belofte van de transplantatiesector dat er voor ieder die met een slecht werkend orgaan kampt een vervangend exemplaar zal komen, kan niet waargemaakt worden door organen uit dode mensen te halen. Dat aanbod is eenvoudigweg te klein. Levenddonatie neemt dan ook sterk toe.

Controle om betaling voor organen - verboden in de WOD - te voorkomen of op te sporen is praktisch zeer lastig. Steeds vaker geven deskundigen toe dat er orgaanhandel plaatsvindt. Het lijkt erop dat dit nu als fact of life wordt gezien: hoogleraar Transplantatiegeneeskunde A. Hoitsma van de Radboud Universiteit zei in 2007 dat VWS vijftigduizend euro voor een nier zou moeten betalen. De RVZ biedt een zorgverzekering voor een nier. En het College van Zorgverzekeringen blijkt volgens Netwerk aan Univé te adviseren transplantaties in Pakistan met aldaar 'gedoneerde’ nieren te vergoeden.

De vaak eenzijdige focus op het verkrijgen van zoveel mogelijk organen leidt naar de Pakistanroute. Meer aandacht voor de positie van leveranciers van organen en ander bio-materiaal kan bepaald geen kwaad.

*Raad voor de Volksgezondheid & Zorg. Financiële stimulering van orgaandonatie. Een ethische verkenning. Signalering ethiek en gezondheid 2007/3. Den Haag: Centrum voor ethiek en gezondheid, 2007

Jeroen Breekveldt is werkzaam bij Werkplaats Biopolitiek 

Meer informatie:
Pakistan probeert handel in nieren te stoppen (IPS)