Het internationale literatuurfestival Winternachten in Den Haag staat dit jaar in het teken van hoop en angst. Passeerde vrijdag de angst de revue, zaterdag interviewde recensent Michaël Zeeman zijn gasten over dingen waaraan zij hoop ontlenen.

   - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - 

Wat geeft hoop? Zeeman ging voor Winternachten op zoek naar antwoorden in de wetenschap, de kunst en de cultuur. Schrijfster Louise O. Fresco en minister Ronald Plasterk vroegen zich af in hoeverre hun geliefde wetenschap nog een bron van optimisme is.

Architect Sjoerd Soeters en schrijver A.F.Th. Van der Heijden verkenden de organisatorische kracht van hun werk in het bestrijden van de angst. Ziekenhuispredikant Abeltje Hoogenkamp, componist Peter-Jan Wagemans en schrijver/wereldverkenner Adriaan van Dis zochten hoop in religie en schoonheid.

Wetenschap

Als Ronald Plasterk zichzelf hoopvol wil stemmen, kijkt hij naar een tabel met de ontwikkeling van de levensverwachting tussen 1850 en 2003. In de laatste 150 jaar is onze gemiddelde levensduur verdubbeld van veertig naar tachtig jaar. Volgens de bioloog zijn dat vooral goede, gezonde jaren. Niet alleen in Nederland, maar ook in de landen die we vroeger derdewereldlanden noemden: China en landen in Latijns-Amerika. Eigenlijk blijft alleen Afrika bezuiden de Sahara achter.

50 miljard mensen

Voedseldeskundige Fresco gaf toe dat het in theorie in ieder geval kan: de aarde is in staat 50 miljard mensen te voeden, terwijl we er op het moment niet meer dan 8,5 miljard verwachten. Wat de belofte van die theorie beknot, is de praktijk: hoe vervoer je bijvoorbeeld al dat eten naar de gebieden waar het nodig is?

'Ik ben geen rozenkijker, maar ook geen doornkijker' zei ze in de column waarmee ze de avond opende. De wetenschap mag dan vaak oplossingen kunnen aandragen, maar wat hebben de duizenden stervenden in Afrika eraan als de ziekte alleen in het Westen  onder controle lijkt?

Lijdzaamheid

Gelukkig zijn er de steeds groenere auto's en de steeds strengere wetten. Die geven haar de hoop dat de wetenschappelijke oplossingen ook echt gebruikt worden, ondanks de lijdzaamheid van de vele Nederlanders die zeggen dat ze een koe in de wei willen zien, maar tegelijk voor het goedkoopste stukje vlees kiezen.

Een dubbele moraliteit die haar tot apathisch vegeteren zou brengen. Fresco's optimisme komt niet zozeer voort uit de wetenschap, zei ze, het is een keuze uit puur zelfbehoud. 

Kunst

Wat hebben architectuur en literatuur gemeen? Ze ordenen de chaos. Architect Sjoerd Soeters probeert met stenen structuren sociale relaties te versterken, mensen weer aan hun buurman voor te stellen. Schrijver A.F.Th. van der Heijden probeert in zijn werk de angst op de sectietafel te leggen en die te ontleden tot hijzelf, en hopelijk zijn lezers, er weer enig vat op krijgen.

Ondanks hun gezamenlijke drang naar inzichtelijkheid en beheersing, herkenden Soeters en Van der Heijden zich ook in hun liefde voor Middeleeuwse steden. Ze begeven zich liever in kleine intieme kronkelstraatjes waar potentiële demonstranten zich goed zouden kunnen verschuilen, dan op de grote rechte plaza's van de keizers die het gepeupel liever van veraf aan zagen komen.

Menselijke maat

Wat betreft hun structuur zijn de Nederlandse steden uniek, zei Soeters. Ze werden niet neergezet door koningen en keizers, maar door de burgers zelf. Hierdoor voldoen ze vaak beter aan de menselijke maat dan groots opgezette steden in landen als Italië en Frankrijk.

Die menselijke maat probeert Soeters voort te zetten in zijn werk: hij pleit voor openbare ruimten die goed gebruikt worden, pleinen waar mensen zich thuis voelen en waar zoveel mogelijk voordeuren op uit komen. Geen anonieme rechte wanden, maar gevels met een knikje.

Cultuur

Mag Plasterk hoop ontlenen aan onze toenemende levensduur, ziekenhuispredikant Abeltje van Hoogenkamp is meer geïnspireerd door het geloof dat de vervolgde vroege christenen ertoe bracht hun leven desnoods op te offeren.

Na een paar dagen in het protserige Rome te lopen, zei ze, had ze het gevoel dat ze in een tuincentrum liep. Ze had de simpele, oprechte schilderingen uit de catacomben nodig om weer bij de kern te komen: de overtuiging dat we in betere handen zijn dan die van de wereldse machten.

Metamorfose

'Zij gelooft in God, ik geloof in mijn eigen verzinsels', zei Van Dis. Eén daarvan is dat alles altijd doorgaat en dat geeft hem rust. Lukt het onze geest niet een oplossing te verzinnen, toont de evolutie, dan doet ons lichaam het wel. Hij vertrouwt op de metamorfose, die van hemzelf als reiziger, maar ook die van de mens in historische context.

Van Dis’ voorwerp van hoop is een armloos aapje met een soort extra staart, een heel kwetsbaar glazen kunstobject. Ondanks het feit dat hij thuis altijd twee vluchtkoffers klaar heeft staan, zei de schrijver, kocht hij het. Durven investeren in iets broos, vond Van Dis, is hoopvol. 

Wagner

Componist Peter-Jan Wagemans speelde een stukje van Richard Wagner, die hij prees vanwege zijn vermogen met een harmonie van klanken direct op de emotie te spelen. De mensen die leefden in de negentiende eeuw, vonden muziek de hoogste kunstuiting, benadrukte hij, omdat muziek ons heel direct beïnvloedt. Je hoeft er geen taal voor te kennen en er niet over na te denken. Aan de hand van Wagner nam hij het publiek mee van een wanhopige vraag, naar een somber antwoord, terug naar de wanhopige vraag en dan toch naar een gelukkige afloop.  (News4all)

Meer informatie:
Literatuurfestival Winternachten  (t/m 20 januari)