Wordt de mobiele telefoon een motor achter ontwikkeling in Afrika? De eerste ervaringen zijn positief. Maar beltegoed is voor veel mensen nog niet te betalen en analfabetisme is een probleem bij het verzenden van SMS-berichten.

Gisteren vond in De Balie in Amsterdam de vijfde editie plaats van het symposium Fill the Gap. De hoofdvraag aan de sprekers en het publiek vrijdagmiddag was 'Mobile Revolution, Hope or Hype?'

Het gebruik van mobiele telefoons in Afrika, Latijns-Amerika en Azië nam de laatste jaren spectaculair toe. Eén op de drie Kenianen heeft een mobieltje. In Afrika hebben meer mensen een mobiele telefoon dan een vaste telefoonlijn.

De bellers vragen de marktprijs van de sojaboon op, maken geld over en wisselen informatie uit. Over de vraag of de mobiele telefoon echt een bijdrage kan leveren aan de ontwikkeling van de Derde Wereld, of dat dit slechts een sprookje is, zijn de deskundigen nog niet uitgesproken.

Duurzame ontwikkeling

Christoph Stork deed voor de Wits Universiteit in Johannesburg onderzoek naar de economische impact van ICT-middelen. Volgens hem kan de mobiele telefoon bijdragen aan duurzame ontwikkeling in de Derde Wereld. In tegenstelling tot veel andere ICT-middelen zoals het internet en de vaste telefonie, hebben ook informele ondernemers toegang tot het mobiele telefoonnetwerk.

Stork: ''Behalve de bedrijfjes die direct profiteren door een belhuisje te starten, profiteren andere kleine en middelgrote ondernemers in indirecte zin door efficiënter te werk gaan. Een kapper kan zijn klanten bijvoorbeeld beter inplannen, door met de telefoon afspraken met ze te maken over de dag en de tijd waarop ze geknipt worden.''

Marktprijs

Een ander voorbeeld is dat boeren via de mobiele telefoon op de hoogte kunnen blijven van de marktprijs van hun product. Hierdoor wordt het voor afnemers moeilijker om boeren tegen elkaar uit te spelen.

Stork: ''Soms wordt de SMS-functie hiervoor benut. De boeren sturen een SMS met de tekst bean naar 198 en ze krijgen de prijs in een SMS terug.'' In regio’s waar niet iedere boer beschikt over een mobiele telefoon, heeft het dorpshoofd vaak een mobieltje. Hij vraagt de marktprijzen op en schrijft die op een schoolbord midden in het dorp.

Behalve mogelijkheden, zijn er ook veel obstakels voor de mobiele telefonie in de Derde Wereld. Beltegoed is voor veel mensen nog niet te betalen en ook analfabetisme is een probleem bij het verzenden van SMS-berichten. Firoze Manji uit Kenia is directeur van Fahamu, een organisatie die ICT-middelen inzet bij de strijd voor sociale gelijkheid in Afrika. Manji: ''Beltegoed is onnodig duur. De inkoopprijs is veel lager dan de prijs waarvoor het verkocht wordt. Dat is onbegrijpelijk.'' 

Om mobiel bellen voor iedereen betaalbaar te maken moet de regering ingrijpen, volgens Manji. Ook Stork concludeert uit zijn onderzoek dat een daling van de prijs van mobiel bellen zal leiden tot een economische en sociale impuls. ''Ondernemers die een mobiele telefoon niet kunnen betalen, zijn nu afgesloten voor bepaalde markten. Dat is een nieuwe vorm van uitsluiten.'' 

Sociale gevolgen

Behalve de economische mogelijkheden, werd er op het symposium ook veel aandacht besteed aan de sociale gevolgen van het groeiende aantal gebruikers van mobiele telefoons. Lotte Pelckmans is antropologe en deed onderzoek naar mobiele telefonie in Afrika. Zij observeerde dat vooral jongeren hun sociale netwerken steeds meer per mobiele telefoon onderhouden.

Ook voor de jongeren is beltegoed vaak te duur. Er bestaan echter veel creatieve oplossingen voor dat probleem. Pelckmans: ''Veel jongeren doen samen met één telefoon. Ook wachten jongeren tot het weekend of tot de nacht met bellen, wanneer de tarieven lager zijn. In Mali betaalt de beller pas na drie seconden. Ik heb het meegemaakt dat er gesprekken van dertig minuten gevoerd werden waarbij twee bellers elkaar om de beurt steeds iets minder dan drie seconden belden en dan weer ophingen.''

Het mobieltje is een belangrijke bron van informatie in de Derde Wereld. Het is een perfect middel voor activisten om zich te organiseren en manifestaties op touw te zetten. Dit is voor de overheid soms nadelig. In Cambodja legde de regering de week voor de verkiezingen het netwerk plat. Hierdoor kwamen veel oproepen tot demonstraties niet aan bij de ontvangers.

 "Ook in Ethiopië lag het mobiele netwerk voor de verkiezingen plat", zei Ethan Zuckerman van Global Voices, een project dat is opgezet om berichten van webloggers uit de hele wereld te verzamelen. "In Kenia ging de regering nog een stapje verder. Daar werden anonieme SMS-jes naar alle gebruikers van het mobiele netwerk gestuurd. In het SMS-je stond dat ze niet moesten meedoen aan de demonstraties, vanwege gevaarlijke situaties.'' 

Levensverwachting

De mobiele telefoon biedt de ondernemer veel mogelijkheden en wordt steeds meer gebruikt om te communiceren en informatie uit te wisselen in de Derde Wereld. Maar of dit leidt tot duurzame economische ontwikkeling is nog afwachten. ''De cijfers van Stork klinken positief, maar pas als hij bewijst dat de levensverwachting toeneemt als gevolg van het gebruik van de mobiele telefoon, spreken we van echte duurzame ontwikkeling", aldus Manji. (News4all)

Foto 2: Sprekers Shafiu Shaibu, Lotte Pelckmans, Christoph Stork.

Meer informatie:
Mobile phone lifeline for world's poor (BBC)