De komende dagen zijn heel belangrijk, denkt Kenia-kenner Marcel Rutten. “Oppositieleider Raila Odinga heeft nu de kans te laten zien dat hij niet alleen een straatvechter is, maar ook een staatsman kan zijn. Of hij die kans neemt... ik weet het niet. Hij zit tussen twee vuren: internationale machthebbers en zijn lokale achterban."

Dat Odinga de eigenlijke winnaar van de verkiezingen was, staat voor Rutten en geograaf Ton Dietz vast. In tegenstelling tot regeringsgezinde machten als de VS en Oeganda, schaart teleurgestelde jeugd zich massaal achter de oppositie. In een land dat grotendeels uit jongeren bestaat, gaat dat om veel stemmen.

Tot gisteravond weigerde de oppositieleider met 'dief' Mwai Kibaki te onderhandelen. Terwijl regeringsgezinden het geweld van Odinga's aanhangers op de stamgenoten van de president benadrukken, spraken bestuurders van zijn Orange Democratic Movement (ODM) van een “genocide” van de politie op protesterende jongeren.

Woensdagnacht, meldt The East African Standard, heeft Odinga echter aangekondigd via internationale bemiddeling met president Kibaki te willen onderhandelen. Ook zei hij bereid te zijn deel te nemen aan een interim-regering die binnen drie maanden onafhankelijke presidentiële herverkiezingen moet uitschrijven.

Frustratie

Ondanks Odinga's aankondiging, gaat het geweld in Kenia gewoon door. “Wat je nu ziet, is een uiting van gigantische frustraties”, denkt Rutten, onderzoeker bij het Afrika-Studiecentrum in Leiden. “Veel Kenianen zijn doorgeslagen na nóg een gestolen verkiezing. ODM-aanhangers dachten dat ze  eindelijk een overwinning zouden behalen'.


Hoewel zij hun frustratie nu vooral op stamgenoten van de president lijken te uiten, mag je de strijd volgens de onderzoeker niet terugbrengen tot een stammenstrijd. “Er speelt veel meer: jarenlange frustraties, persoonlijke vetes, een klassenstrijd en een bevolking die grotendeels uit jongeren bestaat en af wil van de oude politieke garde.”

(Raila Odinga, foto: Demosh)

Regeringspluche

Sinds de onafhankelijkheid in 1963 hebben twee van 's lands grootste stammen, de Luo's en de Kikuyu's, afwisselend de macht gedeeld en daarom gestreden. Maar terwijl de stamgenoten van de zittende president altijd op of heel dichtbij het pluche gezeten hebben, hebben de Luo's nog nooit een president mogen leveren.

Sinds begin jaren tachtig doet Rutten onderzoek in Kenia, in 1997 was hij zelf coördinator van de internationale waarnemers. Waarderen veel Kenianen Kibaki om zijn gratis onderwijs en districtsfonds voor lokale projecten, denkt hij, ze zijn de corruptie en de vriendjespolitiek helemaal zat.

“Kenia is het schoolvoorbeeld van het land waar iedereen goed onderwijs krijgt”, beaamt Ton Dietz, professor sociale geografie aan de Universiteit van Amsterdam, “maar nu keert dat zich tegen de regering. In sommige etnische groepen heeft 60 tot 70 procent van de jongeren een goede opleiding, maar geen baan of vooruitzichten. Mensen dachten met een opleiding een goede baan te krijgen. Nu zijn ze boos.”

Niet alleen de bevolking is gefrustreerd, ook in de relatie tussen Kibaki en Odinga zit veel oud zeer, zegt Rutten. Dat gaat al terug tot in de jaren zestig, toen president Kenyatta Odinga's vader afzette als vice-president en diens partij verbood. In een samenwerkingspoging in 2002 beloofde Kibaki Odinga binnen honderd dagen tot minister-president te benoemen en de grondwet om te vormen.

“Na de verkiezingsoverwinning leek Kibaki die belofte vergeten”, zegt Rutten, “pas in 2006 kwam hij met een volledig uitgeklede functie voor de minister-president en een nieuwe grondwet. In een referendum mochten de Kenianen kiezen: een banaan symboliseerde een stem vóór zijn voorstel, de sinaasappel betekende tegen. Dit was het begin van Odinga's ‘Democratische Beweging van de Sinasappel' (ODM). Hij won, en Kibaki vond dat niet leuk.”

Kritiek EU te laat

Ondanks Kibaki's nederlaag tijdens het referendum in 2006, en veelvuldige berichten over fraude bij de verkiezingen, zouden de Verenigde Staten en het Verenigd Koninkrijk hem direct na de officiële uitslag met zijn overwinning gefeliciteerd hebben. Het waarnemingsrapport van de EU verscheen pas twee dagen later.

(Mwai Kibaki, foto: Demosh)

“De EU reageerde te traag met haar kritiek”, denkt Rutten, “een snellere voorlopige verklaring had de oppositie de hoop kunnen geven dat ze ondanks die felicitaties toch nog een kans had. Inmiddels is ook bekend dat de Law Society of Kenya de verkiezing gaat aanvechten. Hoewel de frustratie erg diep zit, hadden de jongeren misschien nog politieke mogelijkheden gezien en niet zo snel naar de messen gegrepen als ze dit soort berichten eerder hadden gehoord.”
Achteraf gaf de voorzitter van het verkiezingcomité toe onder grote druk gestaan te hebben de uitslag bekend te maken voor die goed en wel vaststond. De VS trokken de felicitaties in.

Het zijn niet alleen Kibaki en de zakenelite om hem heen, die belang hebben bij diens overwinning, denkt Rutten, ook de VS en Groot-Brittannië hebben liever een 'voorspelbare' Kibaki in het zadel dan 'onberekenbare' Odinga, die meestal afgeschilderd wordt als een socialistische, in het Oostblok getrainde radicaal die geheime banden heeft met de moslims aan de Keniaanse oostkust.

De Britten hebben een militaire basis en minstens honderd bedrijven in hun voormalig kolonie, de Verenigde Staten gebruiken Kenia als uitvalsbasis voor hun activiteiten tegen Al Qaeda in de Hoorn van Afrika en het Midden-Oosten. Zij hebben belang bij de haven van Mombasa. De beurs vertoonde een dip, toen bekend werd dat Odinga de leider van het ODM werd, vertelt Rutten, de politicus moest er de volgende dag zelf heen om te beloven dat buitenlandse bedrijven onder hem welkom zouden blijven.

Socialistische jongeren

Wie wel gecharmeerd zijn van Odinga's 'socialistische' standpunten zijn de jongeren, en dat zijn er veel in Kenia: de helft van de bevolking is jonger dan 14. Veel jongeren hebben weinig te besteden, zegt Dietz. “Twintig procent van de Kenianen heeft het relatief goed, 30 tot 40 procent zit op de grens, en voor die 40 procent onderaan is het echt uitzichtloos.”

De laatste twee groepen raken gefrustreerd, ze willen af van de politiek van oude mannen als Kibaki (78), en zien in Odinga (60) de vertegenwoordiger van een nieuwe generatie.

Hoewel ook Odinga na dertig jaar politiek geen schone handen meer heeft, wekt de oppositieleider de indruk voor de belangen van de achtergestelden op te komen. “Kenia is een van de landen met de grootste inkomensverschillen”, zegt Dietz, “de rijkste 10 procent van de bevolking verdient de helft  van het nationale inkomen, de onderste 10 procent nog geen 1 procent.”

Kenia is geen Rwanda

Ook al identificeren veel jongeren zich volgens Dietz sterker met hun etniciteit dan met hun staatsburgerschap, de vergelijking met de genocide in Rwanda vinden beide kenners bizar. In Rwanda viel een geprivilegieerde Tutsi-minderheid van 15 procent ten prooi aan een gefrustreerde Hutu-meerderheid van 80 procent, zegt Dietz. De bevolking van Kenia is etnisch veel diverser.

De Kikuyu-stam van de president is met 17 procent de grootste groep, de Luhya vormen 12 procent, de Luo 11 procent, de Kalenjin-federatie 10 procent, de Kamba 10 procent  en tientallen andere stammen vormen samen de rest. Behalve bij de Kikuyu, zal het grootste deel van de jongeren onder hen allemaal op de oppositie gestemd hebben, denken de onderzoekers. Terwijl Kibaki vooral gezien wordt als een man van de Mount Kenya Maffia, is Odinga er volgens Rutten veel beter in geslaagd zichzelf te presenteren als een president voor álle etnische groepen.

Tribale sentimenten

De etnische verschillen mogen dan geen afdoende verklaring zijn voor het huidige geweld, gevaarlijk zijn ze wel. In de Keniaanse geschiedenis zijn tribale sentimenten vaak gebruikt voor ophitsing, weten de onderzoekers. Een gevreesd voorbeeld zijn de zogenaamde Mungiki, van huis uit een religieuze groep jongeren die zich beriepen op het vermeende gedachtengoed van hun Afrikaanse voorouders, veelal Kikuyu.

Gevoed door de dikke beurzen van rijke politici, hielden zij zich steeds meer bezig met het uitvoeren van vuile klusjes, het opruimen van ongewenste lieden en het aanzwengelen van haat en nijd. Naar gelang het de opdrachtgever uitkwam, namen ze in 2004 afscheid van hun Mungiki-identiteit en verruilden ze deze voor de islam en later het christendom. De afgelopen jaren liet Kibaki honderden van hen vermoorden of in het gevang zetten. Dat stopte echter niet de uitbuiting van tribale en religieuze gevoelens door politici met andere belangen.

“Hoewel er ook onder Kikuyu veel armoede heerst en de posities in Kenia relatief breed worden gedragen”, zegt Dietz, “zijn de Kikuyu de mensen die je het meest buiten hun oorspronkelijke gebied aantreft. Al sinds de jaren twintig van de vorige eeuw huurden witte boeren vooral Kikuyu in om op hun land te komen werken. De Kikuyu zijn van huis uit landbouwers en hadden al voor de koloniale tijd een heel gesegregeerde maatschappij. Na de komst van de missionarissen groeide hun grote arme onderlaag explosief. Ze trokken naar andere gebieden om banen te vinden en handeltjes te beginnen. De boerderijen van de blanken lagen vaak op voormalig Masai-land in de Rift-vallei. Na de onafhankelijkheid gaf president Kenyatta, zelf een Kikuyu, veel van het land van de witte boeren aan zijn armzaliger stamgenoten.'

Hoewel het in feite om landverdeling gaat, weten politieke baasjes ook hier de tribale verschillen naar hun hand te zetten. “Het gebied kent veel geagiteerde jongemannen die in radicale termen denken. Ze willen het land etnisch zuiveren van de Kikuyu. Dat sentiment wordt breed gedragen, niet alleen onder de Kalenjin, maar ook onder de Luo en Luhya. Ze strijden nu samen tegen de Kikuyu. Dat is nieuw, het verbaasde me." (News4all)