In navolging van Jezus hielden christenen zich bezig met zieken- en armenzorg en vingen ze vreemdelingen op. De kerkelijke diaconie was een voorloper van de verzorgingsstaat. Hoe staat het vandaag met de maatschappelijke rol van kerken?

  --------------------------------------------------------------- 
Idealisten worden vaak voor naïevelingen uitgemaakt. Maar hoe zou het zijn als ze er niet waren? In een serie over idealen schrijft News4all over idealisme binnen verschillende religieuze en maatschappelijke stromingen.
  ---------------------------------------------------------------

De kern van het christelijk geloof is de liefde. God liefhebben boven alles en je naaste liefhebben als jezelf. Die liefde voor je naaste krijgt vorm in barmhartigheid en gerechtigheid. Anders gezegd: aandacht besteden aan de mens in nood, en de oorzaak van die nood. Vinden we de grootste idealisten in het christendom? 

Ondergeschoven kindje 

“Ja en nee,” zegt Sake Stoppels, universitair docent Gemeenteopbouw en Diaconiek aan de Vrije Universiteit (VU). De diaconie, dat deel van de kerk waarin het omzien naar elkaar wordt georganiseerd, vinden we al terug in de bijbel, maar is door de gehele kerkgeschiedenis heen een ondergeschoven kindje gebleven. “Sociaal werk stond altijd op een tweede plan. Maar tegelijkertijd is de kerk een broeinest van sociaal engagement, een bovenmodale bron van bewogenheid.”

Stoppels ziet de kerk als één groot netwerk, waar men de maatschappelijk betrokken Nederlander vandaan kan plukken. En de cijfers bevestigen dit beeld. In Nederland zijn het nog steeds de kerkgangers die zich het meest inzetten voor vrijwilligerswerk. Ook geven kerkelijken het meest royaal aan goede doelen, blijkt uit recent onderzoek van het Sociaal Cultureel Planbureau (SCP). De kerk is de belangrijkste leverancier van vrijwilligers.

Zo staat er in het rapport van het SCP Toekomstverkenning vrijwillige inzet 2015 te lezen dat kerkelijkheid, en dan vooral kerkgang, gepaard gaat met meer dan gemiddelde deelname aan het vrijwilligerswerk. En dat gebeurt niet alleen binnen de kerkmuren. Ook daarbuiten blijft de groep oververtegenwoordigd. Stoppels heeft hier wel een verklaring voor. “Natuurlijk is er ongetwijfeld de religieuze motivatie om je belangeloos in te zetten voor een ander.”

De kerk als sociale ontmoetingsplaats speelt volgens hem ook een rol. Er zijn weinig plaatsen in Nederland waar mensen elkaar zó frequent ontmoeten als in kerk. Ze spreken elkaar aan, en horen over elkaars activiteiten. “In de kerk loop je het risico gevraagd te worden om je in te zetten,” zegt Stoppels. En ook in de liturgie wordt de kerkganger eraan herinnerd om zich te bekommeren over de nood in de wereld, tijdens in het Kyrie-gebed en veelal in de preek.

Wereldwinkels

Dus ja? De grootste maatschappelijk betrokkene vinden we in de kerk? Bij de Landelijke Vereniging Wereldwinkels kunnen ze het beeld van ‘de kerk als vrijwilligersbron’ niet helemaal onderstrepen. Riet van Tuil, de manager van de vereniging, zegt dat de vrijwilligers, maar liefst 13.000 stuks verspreid over 400 Wereldwinkels, uit alle gezindten en lagen van de bevolking komen. “Niet zozeer kerkelijk. Maar dat houden we natuurlijk ook niet bij.” Wel zegt ze dat de kerk een belangrijke doelgroep van de Wereldwinkel is

Toch lijkt de kerk soms onzichtbaar als het gaat om maatschappelijke issues, in de media bijvoorbeeld. De kerk treedt niet echt op de voorgrond als het gaat om politieke kwesties als de anti-campagne van Wilders of tijdens protesten tegen de Irak-oorlog. Volgens Stoppels komt dit doordat de kerk daarvoor te pluriform is. “Het is al lastig om het samen, met al die verschillende gelovigen, uit te houden. Laat staan om naar buiten te treden.” Toch vindt hij de kerk daarin ook wel wat te ‘schijterig’.

De kerk mag dan misschien de indruk wekken soms passief te zijn, er gebeurt wel van alles. Het milieu bijvoorbeeld, staat sinds jaar en dag op de kerkelijke agenda. Kees Tinga, medewerker van de Protestantse Kerk Nederland (PKN) en actief binnen het project Kerk & Milieu, zegt dat de aandacht voor het milieu binnen de PKN vooral de laatste jaren is toegenomen. Het is tenslotte de taak van de kerk om zorgvuldig met Gods schepping om te gaan. En ook kerkleden vinden dat. Zo draait de koster in sommige gemeentes de verwarming wat lager en is er oog voor eerlijke handel. Bloemstukken in de kerk worden zoveel mogelijk met eerlijke, onbespoten bloemen gemaakt, aldus Tinga.

Al Gore

Tinga zelf vertoont de film van Al Gore in verschillende gemeentes. “En daar is ook steeds meer vraag naar, ik ga nu wel tweemaandelijks naar een kerk.” De film is niet bedoeld om mensen angst aan te jagen maar wel om de ernst van de situatie te laten zien en om over het rentmeesterschap te praten. Ook heeft de projectgroep Kerk & Milieu een receptenboekje uitgebracht met daarin milieuvriendelijke recepten. “Om eens wat meer met de zintuigen bezig te zijn, en minder met het hoofd.” Tinga zegt dat milieu ook een ander positief element meebrengt. “Kerkelijke stromingen kunnen het vaak niet eens worden over ethiek of de invulling van de liturgie. Maar als het om milieu gaat, vinden ze elkaar.” 

En wat vinden jongeren eigenlijk? Bij Time to Turn, een evangelische jongerenorganisatie vinden ze in ieder geval dat de kerk wel wat actiever mag worden. En dat is zachtjes uitgedrukt. Jezus was een anarchist, zegt Frank Mulder van Time to Turn. De actiebereidheid van Jezus was enorm,  zegt hij. Time to Turn is geen christelijke anarchistenclubje, maar kiest bewust voor een rechtvaardige, duurzame levensstijl. ‘s Zondags in de kerk over barmhartigheid spreken en vervolgens producten consumeren die bijvoorbeeld door Indiase kinderhanden zijn gemaakt of waar complete bossen voor worden gekapt, daar hebben ze niet veel mee op. Time to Turn is dan ook niet wars van activisme.

Afkickkalender

De christelijke jongeren demonstreerden in juni van dit jaar in het Duitse Rostock dan ook gewoon mee tegen de G8-top van rijke industrielanden. Dat wekte nogal wat verbazing. Tussen zwartgeklede activisten horen toch geen christenen? “Onzin,” vindt Mulder. “Juist christenen moeten actievoeren voor rechtvaardigheid. Dat is toch ook wat Jezus deed? Je kunt hem ook in een kribbetje toedekken en klaar is Kees. Maar Jezus ging ook gewoon de straat op.”

Time to Turn moet dan ook niet veel hebben van organisaties en lobbyen bij de politiek. Liever een duurzame manier van leven, die begint bij jezelf. Weer over Jezus: “Die richtte toch ook geen comités op?”

Om andere jongeren te helpen ‘groener’ te worden en soberder te leven, bedacht Time To Turn een afkickkalender.  Met behulp van een soort adventskalender kun je afkomen van  verslaving aan spullen en overbodige luxe. Alleen dan zonder de chocolaatjes maar met een dagelijkse opdracht tot aan Eerste Kerstdag. In het voorjaar komen de jongeren weer met een nieuwe actie. Dan zullen ze een bakfietstour houden door het land, “om verhalen van hoop rond te strooien.” Barmhartigheid heeft volgens Mulder met het hart te maken. Het begint in de eerste plaats bij jezelf. En dan volgt de rest vanzelf. (News4all)

Dit is het tweede deel in de serie ‘Idealen, je zult ze maar hebben’. Het eerste deel is hier te lezen.