Wie verhalen in de media leest, kan de indruk krijgen dat zelfmoord- aanslagen enkel gepleegd worden door gestoorde fundamentalisten of naïeve martelaars. De werkelijkheid is anders, blijkt uit onderzoek. Wat drijft jonge terroristen?

'Noem het geen “zelfmoordaanslagen”, maar “moordzelfmoordaanslagen', zegt hoogleraar psychologie René Diekstra, 'uiteindelijk willen de daders in eerste instantie een effect bij anderen te bewerkstelligen. Zonder dat zouden ze zichzelf ook niet doden. Door het “zelfmoordaanslagen” te noemen zet je de wereld op zijn kop, alsof ze in eerste plaats zichzelf opofferen. Een misleidend romantisch idee.' Opmerkelijke woorden voor een man die de Palestijnse zelfmoordaanslagen vergelijkt met het Nederlands verzet tegen de Duitsers.

Hopeloosheid

De belangrijkste motivatie voor suïcidaal terrorisme is hopeloosheid - géén depressie, benadrukt Diekstra. Mensen voelen zich vernederd of waardeloos en hebben het idee dat dat voor hun dood niet meer zal overgaan. De kans dat zulke gevoelens in een “moordzelfmoordaanslag” resulteren is vooral groter als de eigen groep bevestigt dat die hopeloosheid aan een externe groep moet worden toegeschreven, en zelfmoord de enige mogelijkheid lijkt om het gedrag van die buitenstaanders te veranderen of hen ook in een toestand van hopeloosheid te drijven.

Het verband tussen zulke aanslagen en de aanwezigheid van externe groepen wordt bevestigd door onderzoek van de Amerikaanse Robert Pape, professor politicologie van de universiteit van Chicago. Na het uitpluizen van een archief met alle zelfmoordaanslagen tussen 1980 en begin 2004, concludeerde hij dat meer dan 95 procent gericht is tegen vreemde bezetters in hun thuisland.

Als voorbeeld noemt Pape Irak: voor de Amerikaanse invasie was er nog nooit een zelfmoordaanslag geweest, maar alleen al in de eerste maanden van 2005 waren het er meer dan 50. De daders komen niet uit fundamentalistische landen als Soedan en Iran, maar uit landen waar de VS sinds 1990 veel troepen hebben gestationeerd. Wij hebben de zelfmoordterroristen zelf gecreëerd met onze invasie, concludeert de Amerikaan. Zijn oplossing is simpel: terugtrekken.

Manipulatie

Opvallend is dat de wetenschappers in hun verklaringen van het zelfmoordterrorisme vooral op de relatie tussen de dader en de aangevallen groep wijzen. Religieuze inspiraties zoals beloftes van het paradijs, zijn hoogstens rationalisaties achteraf, danwel om de dader verder de “moordzelfmoordweg” op te drijven danwel om nabestaanden troost te bieden, denkt Diekstra. Het argument wordt in de westerse media overdreven, vindt de psycholoog, en gebruikt om de daders te ridiculiseren.

In feite gaat vaak het om goedopgeleide jongeren, soms afgestudeerd aan de universiteit. Je zou denken dat zij genoeg geweldloze middelen hadden om hun emoties uit te drukken, maar in veel Arabische landen wordt een openlijke uiting van zulke gevoelens niet getolereerd. Je zou de vrijheid van meningsuiting daar moeten bevorderen, denkt Diekstra, maar daar doen wij vanuit het Westen heel weinig aan. Het laatste waar we behoefte aan hebben, zijn regimeveranderingen, met lange periodes van instabiliteit, in de landen die ons olie leveren.

Maagden

Ook de gespreksdeelnemers op het forum van de Marokkaanse website Maroc.nl nemen de verhalen over 72 maagden als motivatie van de aanslagen niet erg serieus. Ze zien de zelfmoordenaars eerder als gehersenspoelde jongeren die elke dag geconfronteerd worden met het onrecht dat hun en hun families wordt aangedaan. “(Zelf)moord heeft niets te maken met het paradijs,” concludeert een van hen. “Des te meer met onparadijselijke situaties hier op aarde.”

Koran

Hoewel de Koran zelfmoord ten strengste verbiedt, roept het boek duidelijk op tot verzet tegen onrecht, zegt de Nederlandse imam Abdulwahid van Bommel. Hij ziet de belangrijkste voedingsgrond van het huidige moslimterrorisme in de manier waarop het Westen zich de grondstoffen en de arbeidskrachten uit de derde wereld toeeigent. “We hebben de derde wereld al die tijd uitgebuit. Ook nu nog dumpen we onze derderangs producten op de Afrikaanse markt. En dan verwachten we ook nog dat zij onze Westerse levensstijl overnemen. Nederlanders hebben over het algemeen een erg beknopte blik, ze realiseren zich niet hoe verwrongen de contacten tussen de delen van de wereld zijn.”

De ongelijkheid is funest, zegt ook Diekstra. “Stel je voor: de Palestijnen zien op tv wat de Israëli’s aan de andere kant van de muur allemaal hebben. De arrogante manier waarop die daar schijnbaar mee omgaan, is natuurlijk olie op het vuur.” Het is echter niet alleen de sociaal-economische ongelijkheid, waarschuwt Diekstra, maar ook de machtsongelijkheid die gevaarlijk is. Zolang machthebbers als de Verenigde Staten Israël zoveel macht blijven geven, is elke onderhandeling zinloos.

Ongelijke dialoog

Onderhandelen heeft als voorwaarde dat er tussen partijen aan tafel een zekere machtsgelijkheid is, zegt Diekstra. Als de ene partij de andere met machtsmiddelen toch gewoon zijn wil kan opleggen  wanneer de gesprekken zonder resultaat blijven, zijn onderhandelingen vrijwel altijd nutteloos. Om moordzelfmoordaanslagen tegen te gaan moet je de minderheidsgroepen de mogelijkheid geven op een niet-terroristische manier voor hun belangen op te komen, in een ongelijke dialoog is dat onmogelijk.

Afghanistan

“Op het moment zie je dat de moordzelfmoordaanslagen in Afghanistan toenemen,” zegt Diekstra. Hoe meer de Taliban klem komen te zitten, en hoe meer ze als ‘vuil’ worden behandeld, hoe groter het risico op de langdurige moordzelfmoordstrategieën. “Onze troepen zijn daar in beginsel met goede intenties heen gestuurd”, zegt hij, “maar de werkelijkheid is dat ze er oorlog moeten voeren. Oorlog tussen zeer ongelijke machten, waarbij de zwakste op en voor eigen grondgebied vecht, leidt altijd tot moordzelfmoordstrategie door de laatste. Dus zitten onze troepen nu in feite klem.” Als de ‘coalitie’ landen in de 'war on terror' effectief wil zijn, denkt hij, moet ze die strijd op andere fronten voeren: de werkelijke gronden voor dit type terrorisme wegnemen. De Taliban proberen uit te roeien, lukt niet. En helaas, vreest de hoogleraar, kruipt Den Haag onder de bank weg zodra wordt gesuggereerd dat we met ze zouden moeten praten.

Kamikazes

Zelfmoordaanslagen worden niet alleen gepleegd door moslims. Ook het Sri Lankaanse bevrijdingsleger de Tamil Tijgers, seculier maar gevormd vanuit een hindoeïstisch-christelijke bevolkingsgroep, en het maoïstische New People's Army in de Filipijnen zijn bekende leveranciers van zelfmoordterroristen.

De Japanse kamikaze-zelfmoordeenheden waren een militair instrument: ze maakten een strategisch deel uit van het Japanse leger, dat na 1944 zware verliezen leed en nauwelijks meer materieel had om zich tegen de Amerikaanse invasie te verdedigen. Sinds het begin van de oorlog waren zowel aan Amerikaanse als Japanse zijde individuele zelfmoordaanvallen uitgevoerd, maar de eerste officiële kamikazemissie vond pas plaats op 25 oktober 1944. Hoewel die grotendeels mislukte, werden de zelfmoordenaars alom geprezen.

Vrijwilligers melden zich aan en er kwamen steeds meer kamikaze-eenheden, die met kleine vliegtuigjes, torpedo's en duikbootjes de Amerikanen probeerden te verjagen. Ook waren er parachutetroepen die in vijandelijk gebied werden neergelaten en dan tot laatste man vochten. De grootste kamikazeaanval vond plaats in Okinawa, waar meer dan 2500 piloten de dood vonden. (News4all)

Bekijk ook de Zembla-documentaire Moeras Uruzgan