Europeanen moeten geloven in de kracht van hun verbeelding, vindt de Duitse filmmaker Wim Wenders. Verbeelding is het cement dat de Europese emoties bijeen houdt.

“Wat is Europa? Hoe is Europa? Je zou de indruk krijgen dat Europa een wrak is, als je de affaire rond de grondwet beschouwt en nadenkt over de daadwerkelijke politieke invloed van Europa of het gebrek aan enthousiasme voor de Europese zaak dat zijn burgers de laatste tijd lieten zien. “De Europeanen” hebben het helemaal gehad met Europa….

Anderzijds, Europa is de hemel op aarde, het beloofde land, zodra je ernaar kijkt als buitenstaander. De laatste maanden heb ik Europa gezien vanuit Chicago en New York,Tokio en Rio, Australië, vanuit het hart van Afrika, Congo, en Moskou. Ik kan u zeggen: in alle gevallen zag ik Europa in een ander licht, maar telkens als paradijs, als droom van de mensheid, als een vesting van vrede, welvaart en beschaving.

Heilig

Degenen die al lang in Europa wonen,schijnen er genoeg van te hebben. Degenen die hier niet zijn, die elders leven, willen tegen elke prijs hier komen. Wat is datgene wat sommigen hebben, maar niet meer willen, en waar anderen zo naar verlangen? Dat kan ik net zo goed aan mezelf vragen: Waarom is Europa zo ‘heilig’ voor mij, zodra ik het vanaf een afstand zie, en waarom lijkt het zo profaan, saai, bijna vervelend, zodra ik terug ben?

Toen ik jong was, droomde ik van een Europa zonder grenzen. Nu reis ik overal naartoe zonder dat ik mijn paspoort hoef te laten zien, ik kan zelfs overal dezelfde munt gebruiken, (ook al wordt de naam ervan overal anders uitgesproken), maar waar is die emotie gebleven?

Hier in Berlijn, ben ik Duitser, inmiddels met mijn hele hart. Toch hoef je nog maar nauwelijks een voet te zetten in Amerika, en je zegt niet langer dat je uit Duitsland, Frankrijk, Italië of waar dan ook komt. Je komt uit “Europa”. Of je staat op het punt ernaar terug te keren. Voor Amerikanen staat dat voor cultuur, geschiedenis, stijl, “savoir vivre.”  Het is het enige terrein waarop ze zich minderwaardig voelen. En niet zo’n klein beetje ook.

Zelfs voor Aziaten, laat staan andere delen van de wereld, is Europa een bastion van menselijke geschiedenis, waardigheid, en ja, opnieuw dat woord: cultuur. Europa heeft een ziel, inderdaad. Het is niet nodig er een uit te vinden voor ons continent. Ze is voor iedereen zichtbaar. Ze is niet te vinden in de Europese politiek of economie. Ze is bovenal te vinden in de cultuur.

Waarden en cultuur

Ik trap open deuren in. Twee jaar geleden stond de voorzitter van de Europese Commissie hier in Berlijn en hij noemde de dingen duidelijk bij hun naam. Ik citeert uit het einde van zijn toespraak: “Europa gaat niet alleen over markten, het gaat ook over waarden en cultuur. Sta mij toe een persoonlijke opmerking te maken: in de hiërarchie van waarden, gaan de culturele boven de economische. Economie mag dan als een noodzaak gelden voor ons leven, maar cultuur is datgene wat ons leven waard maakt te leven.”

Ik zou andere delen kunnen aanhalen uit zijn gedenkwaardige speech, eigenlijk zou ik hem helemaal willen voorlezen, want hij haalde me de woorden uit de mond. Maar ik ben bang dat de werkelijkheid er anders uit zien: voor de buitenwereld, en vooral voor de eigen burgers, blijft Europa zich bovenal presenteren als economische macht, waarbij het politieke en financiële argumenten laat prevaleren boven culturele.

Europa kent geen emotionele argumenten! Wie houdt van zijn of haar land vanwege de politiek of economie? Niemand toch? Hier vlak om de hoek, honderd meter verderop, zijn de “showrooms” van de Europese Unie te vinden. Je vindt soortgelijke gebouwen in elke Europese hoofdstad. Wat is er te zien in de etalage? Landkaarten, brochures, vooral economische informatie, statistieken in alle soorten en maten en informatie over de geschiedenis van de EU. Oervervelend. Wie voelt zich daardoor gerepresenteerd, of aangesproken?

Amerikaanse droom

We leven in het tijdperk van het beeld. Vandaag de dag heeft geen andere culturele uiting zoveel kracht dan het beeld. Woorden, muziek, literatuur, boeken, kranten, rock’n roll, theater… niets heeft zoveel impact als bewegende beelden in de bioscoop en op tv.

Hoe komt het dat tegenwoordig, niet alleen in Europa, maar in de hele wereld, “naar de bioscoop gaan” synoniem is voor het bekijken van een Amerikaanse film? Omdat de Amerikanen zich lang geleden realiseerden wat mensen beweegt en waar ze van dromen. En ze hebben hun voordeel gedaan met die kennis. De “Amerikaanse droom”, in feite een uitvinding van de filmindustrie, wordt nu in de hele wereld gedroomd.

Ik spreek daar geen oordeel over uit, maar wil wel een vraag stellen. “Wie droomt de Europese droom?” Of beter nog: hoe worden wij aangemoedigd die droom te dromen? Ik kan een concreet voorbeeld noemen in dit verband: de komende paar maanden, zullen twintig, dertig of misschien wel vijftig miljoen Europeanen dezelfde film zien.

Ik denk hieraan omdat ik onlangs het volgende zag gebeuren: op elk tv-kanaal, in elk programma of nieuwsshow – ik heb tv-zenders in heel Europa gevolgd – werd uitgebreid aandacht besteed aan dezelfde filmpremière in Londen. U heeft het waarschijnlijk al geraden: ik heb het over James Bond, die ridderlijke Britse gentleman, die de wereld al veertig jaar redt van rampen. Herinnert u zich die beroemde Schot, Sir Sean Connery , die de verpersoonlijking werd van deze Europese held? Of die uiterst elegante, gecultiveerde Ier, Pierce Brosnan ?

Nieuwe James Bond

De komende maanden zullen miljoenen Europeanen, tegelijkertijd, kijken naar iemand die meer op een beroepsmisdadiger lijkt, en wiens gelijkenis met de Russische president Vladimir Poetin nauwelijks is te ontkennen. Deze nieuwe Bond gaat tamelijk nietsontziend en gewelddadig te werk. Wat is de boodschap hier? Wat wil deze Amerikaanse productie ons zeggen?

Goed dan, ik overdrijf wellicht, maar de kern van de zaak blijft overeind: onze eigen mythen zijn niet meer van ons. Niets vormt onze verbeelding zo sterk, zo specifiek en blijvend, als de filmindustrie. Maar die hebben we niet meer onder controle. Hij is niet meer van ons. Onze eigen uitvinding is ons ontnomen.

Open Society

De Europese film – die bestaat, ondanks alles – wordt gemaakt in bijna vijftig Europese landen. Toch spelen onze eigen verhalen in onze eigen bioscopen nauwelijks nog een rol. In die beelden van Europese films zou een hele nieuwe generatie Europeanen zichzelf kunnen herkennen, ze zouden kunnen definiëren waarvoor Europa staat, in emotionele, krachtige en blijvende termen.

Deze films kunnen in de hele wereld uitdrukking geven aan het Europese denken. We kunnen ons meest waardevolle bezit, onze cultuur, communiceren. Op een aanstekelijke manier. We kunnen het woord van de ‘Open Society ’, zoals George Soros het hier gisteren verwoordde, verspreiden, onze beschaving van dialoog, vrede en menselijkheid….Maar we hebben dit wapen uit handen gegeven.

Ik zeg bewust ‘wapen’, omdat beelden de meest krachtige wapens van de eenentwintigste eeuw zijn. Er zal geen “Europees bewustzijn” zijn, geen emotionele band met ons thuiscontinent, geen toekomstige Europese identiteit, als we niet in staat blijken onze eigen verhalen, ideeën en gevoelens te verbeelden.

Europees geloof

Spanje heeft geen betere en invloedrijkere ambassadeur in de wereld dan Pedro Almodovar. Voor Groot-Brittannië zou dat Ken Loach zijn en Andrzej Wajda of Polanski voor Polen. Hoewel hij dertien jaar geleden overleden is, is Federico Fellini nog steeds bepalend voor de Italiaanse ziel…Dat is precies wat de Europese cinema doet – ons bewustzijn van onszelf en elkaar creëren en vormen. De cinema creëert een Europees geloof, een Europese wil, die Europese ‘ziel’ waar we het over hebben.

Maar kijk nu eens naar de plaats die we die schat geven en welke armzalige rol hij speelt in het culturele leven in Europa. Zie hoe de Europese politiek niet alleen de cinema verwaarloost, maar cultuur in het algemeen. Terwijl dit het cement is dat de Europese emoties bijeen houdt.

Al die landen die smachten naar Europa, ook de nieuwe en toekomstige lidstaten uit Oost-Europa, zouden zich enerzijds aan ons kunnen voorstellen, ons over henzelf vertellen, ons voor zich kunnen winnen en anderzijds door de Europese zaak en de Europese ziel geraakt en omarmd worden. Maar alleen als we meer steun geven aan onze wederzijdse ambassadeurs, alleen als Europa ook in de kracht van beelden willen geloven.

Maar let op, want hier wordt een grote fout gemaakt. Europa heeft een voorkeur voor politieke en economische argumenten boven emotionele. Hiernaast, in de showroom, hangen de meest saaie kaarten aan de muur. Terwijl in onze belangrijkste ambassades, in de bioscoop en op de tv, de beelden-grootmacht Amerika regeert.

Emoties

De jongeren van nu, die zich lijken af te keren van Europa, die zullen op een dag de verwijtende vraag stellen aan onze politici: waarom hebben jullie toegelaten dat Europa ons verveelt? Waarom verveelden jullie ons met politiek gebabbel, in plaats van ons te laten zien op welk geweldig continent we leven?

Wim Wenders is een van de bekendste Duitse filmmakers. Hij woonde lange tijd in de Verenigde Staten. Dit is een vertaling en bewerking van een toespraak die hij hield tijdens de conferentie ‘Een ziel voor Europa’ in Berlijn.

Gerelateerd:
Rabindranath Tagore over de Europese ziel (OHM)