Links en rechts botsten de afgelopen weken hevig in Bolivia. Sommige media voorspellen een burgeroorlog die de linkse revolutie van president Evo Morales dreigt te doorkruisen. De meeste deskundigen zien het anders: “Deze revolutie kent geen weg terug.”

Grootgrondbezitters en de elite in het oosten van het land zijn bang hun bevoorrechte positie kwijt te raken door de sociale hervormingplannen van Morales, de eerste inheemse president van het land. Vorige week vielen vier doden bij demonstraties. Lieten de tegenstanders van de president eerder vooral hun stem horen via de media, nu gaan ze steeds vaker de straat op.

Voordat Morales eind 2005 aan de macht kwam in Bolivia, dreef de onderdrukking de inheemse bevolkingsgroepen tot wanhoop. Voor hen was Morales een baken van hoop, maar die lijkt nu om te slaan in angst. Ze vrezen dat de president zijn beloftes niet waar kan maken en er wordt zelfs gespeculeerd over een nieuwe burgeroorlog.

Oost en West

Bolivia is geografisch grofweg in te delen in twee regio´s. Het westelijke deel van het land is het hoogland. Hier is het grootste deel van de bevolking indiaans. De meest voorkomende volken zijn de Aymara´s en de Quechuas. In het oosten woont het merendeel van de elitegroepen, afstammelingen van de Europeanen. Deze etnische verdeling is ook in politiek opzicht erg belangrijk. Voor de verkiezingen van 2005 hadden de elitegroepen het voor het zeggen in Bolivia. De Boliviaanse indianen, die meer dan de helft van de bevolking vormen, zorgden er in 2005 echter voor dat de indiaan en voormalig cocaboer Evo Morales de verkiezingen won.

Ton Salman is universitair hoofddocent aan de Vrije Universiteit in Amsterdam (VU) en  Latijns-Amerika-specialist. Volgens hem waren er twee redenen voor de bevolking om voor Evo Morales te stemmen. ''Ten eerste had het neoliberale beleid dat door de vorige regeringen uitgevoerd werd, geen steun van een groot deel van de bevolking. Dit leidde tot woede bij het volk en het versneld aftreden van de twee laatste presidenten. Daarbij waren deze regeringen ook nogal corrupt. De indiaanse stem werd nog altijd uitgesloten, ondanks de beloften. Deze problemen leidden tot opgelopen frustratie en uiteindelijk tot het aanstellen van Morales als president.'' 

Socialistisch

Inmiddels is de Socialistische Partij (MAS) van Evo Morales bijna twee jaar aan de macht. Morales staat te boek als het maatje van de Venezolaanse president Hugo Chávez en de Cubaan Fidel Castro, met wie hij samen een links blok vormt tegen de Verenigde Staten. Voornamelijk door zijn strijd om de cocateelt te behouden, ligt Morales regelmatig in de clinch met de VS. De cocaplant levert de grondstof voor cocaïne. Cocateelt is een belangrijke inkomstenbron voor Bolivaanse boeren. Morales zelf benadrukte in een interview met Radio Nederland Wereldomroep dat hij zichzelf niet onderdanig ziet aan Castro en Chávez en dat hij bovendien ook goede relaties heeft met Spanje en Frankrijk. 

Volgens positieve critici doet Morales goed werk en is de indiaanse bevolking erop vooruit gegaan na zijn aantreden. In tegenstelling tot zijn corrupte voorgangers, stelde Morales een politieke agenda op en voerde hij zijn plannen één voor één uit. Zijn grootste succes was het opstellen van betere contracten met de internationale gasbedrijven, waardoor de gasinkomsten drastisch zijn verhoogd. Morales wil het grootste deel van dat geld aan  gezondheidszorg en onderwijs op het platteland besteden. Mede hierdoor heeft hij zijn land internationaal in een positief daglicht gesteld.

Nieuwe Grondwet

Toch klinken er ook kritische stemmen, die zeggen dat Morales zijn belangrijkste belofte aan het volk niet waar kan maken. Zijn belangrijkste programmapunt is het opstellen van een nieuwe grondwet waarin de rechten van indiaanse burgers vastgelegd worden. Morales heeft de Constituyente (grondwetgevende vergadering) aangesteld, die zitting heeft in Sucre. Het werk van deze vergadering is nu al meerdere keren uitgesteld.

Salman: ''Over de nieuwe grondwet bestond al een conflict voordat Morales aan de macht kwam. De grondwet wil een radicale verandering in de verhoudingen tussen de verschillende bevolkingsgroepen in Bolivia teweeg brengen. Vandaag de dag heeft het vormen van een nieuwe grondwet daarnaast een grote symbolische waarde.  Als  hij uiteindelijk officieel wordt, zal dat een belangrijk symbool zijn voor Morales’ succes. De oppositie doet alles om dit succes in de weg te lopen. Daarmee is de grondwetgevende vergadering een nieuwe arena voor het vertrouwde conflict tussen links en rechts. Er zijn gematigde tegenstanders die best bereid zijn tot het sluiten van compromissen, maar er zijn ook personen die de grondwet simpelweg gebruiken om moeilijkheden te veroorzaken voor Morales.''

Referendum

Germán Justo Aramayo is werkzaam op het Nationaal Ministerie van Water in Bolivia, La Paz. Hij is hoofd van de afdeling Rivieren en Hydrologische Bronnen. Aramayo woont in El Alto, waar meer dan 80 procent van de bevolking indiaans is en volgt de politieke ontwikkelingen kritisch. Hijzelf is Quechua. ''De tegenstellingen met betrekking tot de nieuwe grondwet zullen consequenties hebben. Als er geen overeenkomsten komen tussen de regering en de oppositie, vindt de nieuwe grondwet geen doorgang en houden we de huidige. Dan hopen we op een referendum, maar dat besluit het volk zelf. Hoe dan ook, er moet iets veranderen, met of zonder rellen en demonstraties. Er is geen weg terug.''

Autonomie

Naast onenigheid over de grondwet, speelt een tegenstelling tussen arm en rijk. Sinds de aanstelling van Morales zijn de rijkere oostelijke departementen op zoek naar meer autonomie. Zij willen zich verder distantiëren van de indiaanse gebieden in het westen van het land. De socialistische MAS van Morales heeft juist een voorstel goedgekeurd om 'inheemse regio’s' in te stellen, waar de bevolking meer zeggenschap krijgt. De oostelijke elite ziet dit als een gevaar. Volgens de tegenstanders van de plannen is het een poging van de regering om vat te krijgen op grondgebied in het westen, waar het gas geëxploiteerd wordt, en daarmee op de gasopbrengsten.

Nico van Niekerk heeft tien jaar in Bolivia gewoond en heeft onderzoek gedaan naar de politiek in Bolivia. Met het conflict rond autonomie worden volgens Van Niekerk meteen de twee allesbepalende langdurige conflicten van Bolivia benadrukt. ''Alle conflicten die op dit moment in Bolivia spelen, komen voort uit de strijd om grondstoffen en de discriminatie van de inheemse bevolking.”

Naast de grondwet en de autonomie van de verschillende bevolkingsgroepen, is er ook nog het conflict tussen La Paz en Sucre. Na een korte burgeroorlog vertrok de regering in 1899 naar La Paz, waar deze nog altijd zit. Sucre heeft alleen de gerechtelijke instellingen en het belastingkantoor gehouden. De stad is met 250.000 inwoners veel kleiner dan La Paz, maar heeft wel altijd haar hoofdstadstatus behouden. De oppositie roept nu op tot een verplaatsing van de regering van miljoenenstad La Paz naar de officiële hoofdstad Sucre.

Burgeroorlog

Hoewel de onrust groot is, wuift Aramayo de geruchten over een dreigende burgeroorlog weg. ''Die scherpe verdeling tussen de hoogvlakte en de lage delen van Bolivia zoals die wordt geschetst in de media, bestaat niet. In het oosten, Santa Cruz, Beni, Pando en Tarija, is meer dan de helft van de bevolking afkomstig van de hoogvlakten. Dit zijn onze broeders. Een gewapende strijd tegen hen is onmogelijk. Daarom zal die burgeroorlog waarover gesproken wordt, er niet komen.''

Volgens Ton Salman is de angst voor een oorlog gecreëerd, of in elk geval versterkt, door de politieke oppositie. ''Er is sprake van politieke manipulatie. Een elitegroep uit Santa Cruz is haar machtpositie kwijt, doordat de bevolking voor Evo koos. Zij proberen hem het leven zuur te maken. Om dat te doen voeden zij de regionale sentimenten in bijvoorbeeld Santa Cruz.''

''Op dit moment is Bolivia een voorbeeld voor heel Latijns-Amerika”, zegt Aramayo. “Het volk heeft de macht, dit is een grote revolutie. Het is geen makkelijke verandering. Meer dan vijftig jaar waren de rechtse partijen aan de macht, de elite uit Santa Cruz. Je kunt niet alles veranderen in amper twee jaar tijd. Maar deze revolutionaire ontwikkeling kent geen weg terug.''  Daar sluit ook Van Niekerk zich bij aan: “''Ik verwacht nog veel strijd in Bolivia, maar het is op dit moment waarschijnlijker dat Morales slaagt in het doorvoeren van radicale veranderingen.” (News4all)

Meer informatie:
What’s Bolivia’s capital? The answer is disputed here (International Herald Tribune)
Evo Morales over de 'stem van het volk' (YouTube, Spaanstalig)