Massaal verruilen jonge Afrikanen de traditionele missiekerken voor pinkstergemeentes. Volgens de World Christian Database is meer dan 20 procent van de Zambianen pinksterchristen. Op straat lijkt het meer. Wat trekt de jonge gelovigen aan?

Zondagochtend acht uur, een pinkstergemeente in de Zambiaanse hoofdstad Lusaka. Bij de deur slaat warme zweetlucht je tegemoet, in de volgepakte donkere ruimte heffen wiegende geloofsgenoten hun armen op om de Heer te prijzen.

Diezelfde ochtend, twee uur later. In het nabijgelegen katholieke St. Ignatius is het koel en rustig. Kerkgangers zitten op houten banken van de lichte hoge kerk. Een enkeling neuriet mee als een hoogzwangere koorleidster een lied in de lokale taal aanheft, en traditionele drums het overnemen van het keyboard.

Eenrichtingsverkeer

Gevraagd waarom ze de kerk van haar ouders verliet om zich aan te sluiten bij de pinkstergemeente van bisschop Joshua Banda, zegt Brenda Zulu (19)* dat ze zich bij deze kerk meer betrokken voelt. Bij haar vorige kerk, de oecumenische United Church of Zambia, was het eenrichtingsverkeer: de pastor leidt de dienst en de gelovigen zijn passief. Bij Northmead Assembly bidt iedere kerkganger actief mee. "We willen fungeren als een spirituele familie", beaamt Banda, "zo verzorgen we begrafenissen voor alle familieleden van onze leden. Zelfs als de overledene niet-aangesloten was."

Pater Keaney begrijpt het wel: een kerk moet jonge mensen zowel religie als spiritualiteit bieden, maar de katholieken veronachtzamen het laatste. "Toen ik als kind naar de kerk ging verveelde ik me dood. Al die regels, dogma's ... oh, wat een overdaad! Mensen moeten te horen krijgen dat God van ze houdt, juist dát voedt de ziel. We zijn teveel afgedwaald van Jezus' boodschap van het Goede Nieuws, naar de doctrines van de kerk. We besteden relatief veel aandacht aan mystieke misonderdelen als de eucharistie, terwijl de betekenis daarvan vaak niet goed aan de kerkgangers uitgelegd wordt. De pinkstergemeentes beperken zich vaak tot de dienst van het woord, die veel toegankelijker is."

Anekdotes

De vieringen zondagochtend bevestigen Keaneys bevindingen. Bisschop Banda zweept de kerkgangers van zijn Northmead Assembly of God op met grappen en herkenbare anekdotes. Hij verwijst naar een tv-documentaire van de avond daarvoor, over meisjes die met geldelijk gewin en drogerende middelen werden verleid tot het verrichten van de meest onmenselijke zonden. De hele kerk gruwt, scandeert een leus waarin de macht van God wordt bezworen boven die van beperkte menselijke verleidingen. Een genadezang vangt aan, vrouwen op de eerste rij laten zich wenend op de knieën vallen. "Dit moment is belangrijk", maant Banda, "dit is Gods werk wat we hier aanschouwen. We laten de rest van de dienst even voor wat die is." Met persoonlijke handopleggingen richt hij zich op zijn "zusters" vooraan, de rest van de kerk sluit aan in de rij. Het Heilig Avondmaal wordt uitgesteld tot volgende week.

Anoniem

Even verderop viert de St. Ignatiuskerk het feest van Johannes de Doper, een man die niet naliet zijn eigen roem ondergeschikt te maken aan de ontwikkeling van een ander - een rebel die niet veroordeelde, maar onvoorwaardelijk liefhad. Een onverstaanbare dame mompelt monotone lezingen in de microfoon. Na het zien van de daverende show in Northmead Assembly, is deze mis toch een beetje flauwtjes. De priester staat dan niet meer met zijn rug naar de mensen, hij staat toch op minstens tien meter afstand van de eerste rij, die vol zit met buitenlandse bezoekers. Na afloop loopt zijn publiek anoniem de kerk weer uit. Wie de pater wil spreken, kan een afspraak maken in de parochie.

Behalve voor de afstand van preekstoel tot kerkganger, worden de katholieken bekritiseerd omdat hun strenge hiërarchie veel misstanden binnen de kerk zou verhullen. De pentecostals zijn juist ontransparant omdat ze zo onafhankelijk van elkaar opereren. Het gebrek aan een overkoepelende religieuze autoriteit maakt dat individuele voorgangers kunnen doen wat ze willen. Zo divers als hun theologiëen zijn, zo divers zijn hun levensstijlen. In afgelegen dorpjes verlaten magere boertjes het katholicisme om kleine pinkstergemeenschappen als tegengif tegen aids en hekserij op te richten. In grootsteedse sloppenwijken rijden dikke voorgangers in zwaarbeveiligde wagens om over alcoholisme en burgerrechten te preken.

 Zelfverrijking

Toch worden de Zambiaanse pinkstergemeentes door anderen eenkennig bekritiseerd om twee zaken: hun rigoureuze afwijzing van vermeende zondaars en de schaamteloze zelfverrijking die veel van de voorgangers zich zouden laten welgevallen. Religieuze leiders zouden alleen maar overlopen vanwege het geld, fluisteren boze tongen. In de veelvuldige business class vluchten van de Amerikaanse voorgangers zien zij te weinig baat voor de faciliterende gelovigen, die vaak geld af staan terwijl het ze zelf niet lukt hun kinderen twee keer per dag een maaltijd van pap, groente en bonen te geven.

Behalve voorganger is Banda de gekozen vice-hoofdbisschop van de overkoepelende Algemene Vergadering van 1200 relatief autonome pinkstergemeenschappen in Zambia. Hij weerspreekt de geruchten over corruptie en zelfverrijking. In navolging van het bijbelverhaal waarin Abraham een tiende van zijn grond aan de Heer afstaat, moet ieder kerklid 10 procent van zijn inkomen aan de kerk geven. Maar daarnaast, benadrukt hij, geven leden vrijwillige donaties en krijgt hij giften uit Canada en Amerika voor projecten als het weeshuis en de gratis kliniek. Om meer steun te krijgen, worden de boeken jaarlijks gecontroleerd door onafhankelijke accountants, zegt de bisschop, en leden krijgen elk jaar een financieel rapport. Helaas heeft hij het nu niet bij de hand.

Uitgaanswijk

Dat veel pinksterkerken mensen hard veroordelen voor hun zonden, inclusief het oplopen van besmettingen als hiv, kan hij niet ontkennen. Veel collegae wijzen de zieken als "Gods gestraften" resoluut de deur, maar zover gaat Banda zelf niet meer. Zijn eigen Northmead Assembly is vernoemd naar Lusaka's beruchtste uitgaanswijk. De kerk wordt geflankeerd door kroegen waar stevig in drugs en vrouwen wordt gehandeld. De tippelaarsters van 's nachts komen 's morgens naar de kerk om hun nachtelijke zonden van zich af te wassen en standvastiger mannen te ontmoeten. Hij laat ze binnen, zegt Banda, maar "passen ze hun levensstijl niet aan, dan zijn ze niet meer welkom." Ze krijgen een paar weken de tijd om te stoppen met het verkopen van hun lichaam en het gebruiken van bedwelmende middelen. Honderd procent, want ook de Bijbel keurt alcohol volgens Banda af. In zíjn stukje Northmead is de wijn vervangen door limonade.

In vele opzichten trekt hij samen op met zijn katholieke vrienden, zegt Banda, maar er is één ding waar hij echt niet over uit kan: hun overdreven vergeeflijkheid. Je moet nú spijt betuigen, en rechtschapener leven - niet wachten tot na je dood. Traditionele Afrikaanse gebruiken en onbijbelse begrippen als het vagevuur hebben in zijn theologie geen plaats. In zijn ogen verwateren katholieken de bijbel: ze hebben teveel wereldlijke tradities, en hechten teveel waarde aan sociale en historische contexten bij het interpreteren van de teksten. 'We stellen hoge standaarden', geeft Banda toe, 'maar daarmee verheffen we het leven.'

Verloren zoon

Een schande vindt pater Keaney de houding van de pinkstervoorgangers. "Voorbeeld: als iemand ziek is, vertellen ze hem dat hij geloof moet hebben. Blijft hij ziek, dan wordt hem verweten niet genoeg vertrouwen te hebben. Daarvan wordt hij niet beter. Nou is hij niet alleen ziek, maar voelt hij zich ook nog schuldig!" De pater zit in zijn kantoor onder een replica van Rembrandts  schilderij "Terugkeer van de Verloren Zoon", waarop een vader zijn verlorengewaande rebelse zoon verwelkomt met een groot feest, alsof hij nooit enige zonden begaan had. De brave zoon, die zich veronachtzaamd en verheven voelt, wordt subtiel op zijn plaats gewezen. Wat voor hem de essentie van zijn geloof is, Gods  onvoorwaardelijke liefde, wordt in Keaneys optiek door veel pinkstergemeentes met handen en voeten geschonden.

Veel zorgen over de overloop van jonge kerkgangers naar de pinkstergemeentes, maakt de pater zich niet. Hij gelooft dat ze wel weer terugkeren als ze volwassen zijn. Want dat de Katholieke Kerk met haar lange geschiedenis meer te bieden heeft dan de jonge pinkstergemeentes, staat voor hem buiten kijf. 'In de pinkstertheologie', meent hij, 'word je gered als je een rein leven hebt geleid, en word je dat niet als je fouten hebt gemaakt. Maar dat is geen goed nieuws. Het goede nieuws is: God is er voor iedereen!" (News4all)

*Deze naam is op verzoek gewijzigd.
Foto's: Klaartje Jaspers